تاریخ آخرین ویرایش : شنبه،12-5-1398
تعداد بازدید :65

سیری در باغ¬های ایرانی مازندران

 

به نام خدا

سیصد و بیست و هفتمین گفتمان هنر و معماری

 

سیری درباغ­های ایرانی مازندران

 

کرانه جنوبی دریای خزر در دوره شاه عباس صفوی به عنوان پایتخت تفریحی وی در مقابل پایتخت سیاسی -اصفهان- از اعتبار بیشتری برخوردار شد. در این بین باغ­های بسیاری در منطقه از جمله در شهرهای آمل، بارفروش (بابل امروزی)، ساری و بهشهر احداث گشت که به عنوان تفرجگاه­های شاهان صفوی مورد استفاده قرار می­گرفت. اسکندر بیک، منشی شاه عباس؛ در کتاب عالم­آرای عباسی در ذکر آثار خیر و احداث عمارات در مازندران می­آورد: "... و در مازندران جنت­نشان احداث فرح­آباد جنت­نهاد در کنار دریا، که رودخانه موسوم به تجینه رود از آن میان می­گذرد، و پل عالی و خیابان که از آن بلده جنت­نشان تا بلده ساری تخمیناً چهار فرسخ طرح انداخته سنگ­بست نموده­اند و عمارات عالی که در هر باغ ترتیب یافته از حیز شمار بیرون است دولتخانه و بازارگاه و حمامات و باغات فرح­بخش جنت­مثال در آن بلده جنت­نشان طرح انداخته و الیوم شهری به آن عظمت و شوکت و ازدحام معلوم نیست که در بلاد اسلام بوده باشد و عمارت و باغات مرغوب واقعه در ساری و آمل و دریاچه و عمارات عالیه بارفروش ده و در اشرف خان­های به تکلف بزیب و زینت و باغ و چشمه و حوضخانه که در بالاخانه عمارات باغ مذکور ترتیب یافته آب را از مکان مرتفع به فنون غریبه بالا برده به حوض نقره می­ریزد و دیگر باغات و حمامات و عمارات دیگر در نیم فرسخی قصبه مزبور موسوم به باغات که در مکان مرتفع ترتیب یافته مشتمل بر تالارها و ایوان­ها و دریاچه و فواره­ها و حمام و باغچه فردوس­نما که از نظاره آنها دیده عقل را حیرت­افزا است و از اصفهان تا قصبه اشرف در هر محله چهار فرسخی عماراتی مشتمل بر خان­های نشیمن و بیوتات و باغچه­ها است که اکثر حکام دارد و جمیع بیوتات مایحتاج نزول مهیا و آماده است".

به طور خلاصه باغ­های مازندران عبارت است از:

1. فرح­آباد

فرح­آباد در شمال ساری و در کنار دریای خزر واقع است، جایی که رودخانه تجن به دریا می­رسد. اسکندر بیک از فرح­آباد با عنوان دارالسرور، یاد می‌کند و اضافه می‌نماید که شاه اصولاً برای سیر و شکار و گذراندن زمستان به آنجا نقل مکان می‌کرد. وی در باب بنیاد نهادن فرح­آباد می­نویسد: "آن مکان زینت­بخش لیاقت شهریت و استعداد تربیت داشت زیرا که رودخانه موسوم به تجینه­رود در وسط آن بقعه امام مثال ماصدق روضه ماء و نهرهای سلسال جریان یافته به دریا می­ریزد و آب دریا منظور ساکنان آن سرزمین در نظر نظارگیان بدایع آفریدگار زمان و زمین است".

2. باغ بحرالارم بابل

نوشته­های تاریخی حاکی از وجود یک جزیره در وسط دریاچه­ای بزرگ در نزدیکی شهر بابل می­باشد. ویلبر می­گوید: "... در نزديكي شهر بارفروش باغي احداث شد كه از حيث طرح با ديگر باغ­های این دوره تفاوت داشت. بدين­ترتيب كه در آن درياچه­اي با محيط 2/3 کيلومتر پديد آوردند و دورتادور آن را سنگ­چين كردند. در اين درياچه جزيره­ای مصنوعي به مساحت دو جريب تعبيه كرده بودند و ستون­هاي چوبي، يك پل طولاني را كه از خشكي به اين درياچه كشيده شده بود را برپا نگاه مي­داشت.

3. باغ شاه بهشهر

باغ شاه در حقيقت هسته اصلي مجموعه باغ­های بهشهر بوده و عمارت ديوان­خانه در آن قرار داشته است. وسعت این باغ در حدود 80000 متر مربع است و در وسط این باغ ساختمان بزرگی بنا گردیده که به چهل ستون شهرت داشت. "در جنب عمارت، استخر بزرگی به مساحت 500 متر احداث شده بود که در میان استخر شب­های مهتاب با قایق دستی مشغول تفریح و سرگرمی بوده­اند". باغ شاه با دیوارهای بلند سنگی و سروهای چند صد ساله، جوی آب سنگی، حوضچه­ها و سنگفرش­های اطراف آن که تا پشت عمارت امتداد می­یافت، با کمی تغییر همان­گونه که سیاحان تصویر آن را بازگو نموده­اند باقی است.

 

 

 

4. باغ شمال

"باغ شمال در قسمت شمالی باغ شاه وجود داشت که دارای حمام و ساختمان­های متعددی بوده است. هنوي (1154 ق.) نيز اين باغ را چنين شرح مي­دهد: "اين دروازه به خيابان طويل گشوده مي­شود که در هر طرف خيابان سي ساختمان براي گارد سلطنتي بنا شده است، اين قسمت ورودي به باغ شاهي و در حقيقت باغ شمال است".

5. باغ تپه

باغ تپه در سمت شرق باغ شاه واقع بوده و به دلیل ارتفاع بیشتر نسبت به باغ­های اطراف، به این نام خوانده می­شد. دلاواله از باغي مي­نويسد که براي زنان شاه ساخته شده و دورتادور آن ديوار قطوري با برج و بارو دارد. "محوطه آن پر از درختان خوشبو بوده است و در وسط باغ جائي که خيابان­ها همديگر را قطع مي­کند عمارتي هشت­گوش کوچک و بلند مختص زنان بوده است.

6. باغ چشمه

باغ چشمه در بخش جنوب شرقی باغ­های بهشهر و با زاویه­ای متفاوت از آنها واقع شده است. فريزر در سال 1238 قمري آن را چنين توصيف کرده است: "در ميانه، جويي آبي است که کف آن سنگ است و آبشارهاي متعددي در مسير آن است، دو طرف اين جوي سروهاي کهنسال زيبا و درختان مرکبات است. بناي اين باغ را چشمه عمارت مي­نامند و بر چشمه­اي پُر آب ساخته شده که از زمين مي­جوشد.

7. باغ صاحب­الزمان

نوشته­های تاریخی در مورد باغ صاحب­الزمان بسیار اندک می­باشد؛ ملگنوف به نقل قول از هنوي در بازديد وي از اين باغ مي­نويسد: "سفره­خانه در عمارت صاحب­الزمان بوده که براي حرمت آزرم بي­شمشير بدان­جا درون آمدندي".

8. کاخ صفی­آباد

در بالای تپه بسیار مرتفع از شهر بهشهر و سمت غرب مجموعه باغ­ها عمارت فوق­العاده مجللی وجود دارد که به کاخ صفی­آباد مشهور است، "این بنا در سال 1010 ق. به فرمان شاه عباس کبیر به ترتیب دو اشکوبه­ای ساخته شده است".

9. باغ عباس­آباد

مجموعه تاریخی عباس­آباد بهشهر که به همراه هشت باغ دیگر ایرانی در لیست آثار میراث جهانی ثبت شد، به فاصله 9 کیلومتری جنوب شرقی شهرستان بهشهر، برفراز ارتفاعات البرز و در دل جنگل انبوه واقع گردیده است. هربرت از این کاخ در حدود سیصد سال قبل یعنی بلافاصله پس از اتمام ساختمان آن، دیدن کرده و خاطر نشان ساخته که "کاخ مزبور، به خاطر منظره بدیع و زیبا و مجسمه­ها و تابلوهای آب و رنگ و بیشه­ای که انواع و اقسام وسایل بازی و تفریح در آن موجود است، مافوق یک کاخ ییلاقی است و از کاخ­های دیگر شاه عباس عالی­تر است" (عسگری، 1350: 218).

یکی از بناهای ماندگار در این مجموعه چشمه عمارت مستقر در داخل دریاچه است که به صورت جزیره­ای در میان آن خودنمایی می­کند. چشمه عمارت در میان استخر بنایی است آجری به شکل چهارطاقی که زمانی سطح فوقانی آن بستر بنایی با مصالح چوب و سقفی سفالی را تشکیل می­داد.

10. گل­باغ

محوطه گلباغ به فاصله 600 متری از باغ اصلی مجموعه عباس­آباد واقع شده است. محوطه مذکور در ادامه یک شیب قرار داشته به نحوی­که شیب را بریده و آن را به صورت یک سطح تقریباً صاف درآورده­اند. اختلاف ارتفاع محوطه فوق نسبت به باغ در حدود 10 متر می­باشد.

 

در سیصد و بیست و هفتمین گفتمان هنر و معماری که به شرح باغ های ایرانی مازندران می پردازد، خانم دکتر پرستو عشرتی و آقای دکتر وحید حیدرنتاج سخن خواهند گفت که با نمایش فیلم همراه است. دبیر پنل گفتگو آقای مهندس امیرعباس ابوطالبی هستند.

 

زمان: چهارشنبه 16 مرداد 1398 از ساعت 15:30 الی 17:30

مکان: موزه هنرهای دینی امام علی (ع) خیابان ولیعصر (عج) - بالاتر از ظفر - بلوار اسفندیار - شماره 35

انجمن مفاخر معماری ایران

www.ammi.ir



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید