تاریخ آخرین ویرایش : چهار شنبه،24-11-1397
تعداد بازدید :33

جنگل؛ سدی برای فرسایش خاک

 

روند تخریب خاک طی دهه های اخیرموجب آن شد تا از میزان حاصلخیزی خاک کشور به میزان قابل توجهی کاسته شود و میزان عملکرد محصول در شرایط کشت یکسان در مقایسه با حدود ۳۰سال قبل بالغ بر ۲۰درصد کاهش یابد.

همچنین بررسی های به عمل آمده توسط کارشناسان دفتر حفاظت خاک سازمان جنگلها و مراتع کشور هم نشان می ‌‌دهد در طول ۸ سال اول حجم سدهای دز و سفیدرود به ترتیب ۱۵و ۲۰درصد پر شد و به همین نسبت حجم ذخیره آب کاهش یافت. علاوه بر آن کارشناسان برآورد می کنند سالانه بالغ بر ۶۰۰تن خاک در هر کیلومتر مربع حوزه آبخیز رود کرج فرسایش یافته و در پشت سد امیرکبیر جمع می شود.

بانی جنگلبانی نوین ایران

دی ماه امسال مصادف با شصت و ششمین سال درگذشت استاد کریم ساعی بانی جنگلبانی نوین ایران بود. بزرگ مردی که در سال ۱۲۸۹شمسی در شهر مشهد مقدس پا به عرصه حیات نهاد و تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در همین شهر به پایان برد و سپس وارد اولین دوره مدرسه عالی فلاحت (دانشکده کشاورزی فعلی دانشگاه تهران - کرج) شد و پس از پایان تحصیلات از این مدرسه عالی همراه با اولین گروه دانشجویان ممتاز اعزامی به خارج از کشور راهی فرانسه شد و در سایه نبوغ و استعداد درخشانش در کنکور انستیتو معروف اگرونومیک پاریس پذیرفته شد و سپس برای تکمیل تحصیلات عازم آمریکا شد و در دانشگاه برکلی ایالت کالیفرنیا که یکی از معروفترین و بزرگترین دانشگاه ‌‌های جهان به شمار می ‌‌آید تحصیلات خود را تا اخذ مدرک فوق لیسانس ادامه داد و در سال ۱۳۱۶با عشقی زایدالوصف برای ادای دین به میهن و هم میهنان به کشور بازگشت و به استخدام وزارت کشاورزی درآمد. پس از چندی وی اولین قانون جنگل و آیین نامه های مربوطه همچنین روش صحیح و علمی بهره برداری از جنگل در ایران را به رشته تحریر درآورد و برای اجرا به تصویب مجلسین وقت رسانید.

برای اولین بار در تپه های عباس آباد جنگلکاری به شیوه نوین با گونه های عرعر و اقاقیا را انجام داد و در تألیف کتب دانشگاهی، دایر کردن کلاس های درسی و برگزاری دوره ‌‌های متعدد آموزشی و تربیت مهندسین و کمک مهندسان و جنگلبانان کارآزموده و کاردان از هیچ تلاشی دریغ نورزید.

در سال ۱۳۲۴برای اولین بار در سطح کشور رشته جنگل را در دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران پایه‌‌گذاری کرد. در سال ۱۳۲۷جلد اول و در سال ۱۳۲۹جلد دوم کتاب جنگل شناسی را تألیف و تقدیم دوستداران علم جنگل و منابع طبیعی کرد که هنوز هم از جمله منابع معتبر دانشگاهی در رشته جنگل شناسی است. آن استاد گرانمایه در رابطه با تحقق اهداف و برنامه های علم نوین جنگلداری آنچنان مدبرانه گام برداشت که هرگز بروز رویدادها و حوادث روزگار نتوانست مانع تحقق آرمان و آمال بلند وی شود. اما افسوس و هزار افسوس سانحه هوایی چهارم دی سال ۱۳۳۱ایران زمین را از وجود فرزندی لایق و کاردان که سراسر وجودش عشق به میهن و فرزندان برومند این آب و خاک بود آن هم در بهترین سال های باردهی عمر شریفش محروم کرد و جامعه جنگلبانی کشور را عزادار.

فرسایش خاک

فرسایش خاک خطری است که امروزه دنیا را به جد تهدید می کند و هر روز خطرات ناشی از آن هم شدیدتر شده و خسارات وارده هم بیشتر می ‌‌شود.

این پدیده شوم که هیولای خطر قحطی را نمایان تر و خطر نابودی محیط زیست انسانی را سهمگین ‌‌تر می ‌‌کند، از طریق از بین رفتن مداوم خاک سطحی و به صورت طبیعی یا نرمال (ژئولوژیکی) و سریع یا مخرب حادث می ‌‌شود.

منشأ نوع طبیعی عوامل طبیعی است که از میلیون ها سال قبل تاکنون باعث ساییده شدن قلل کوه ها و پرشدن دره ها می شود. کار این فرسایش بسیار کند و بطئی است و اغلب به وسیله پدوژنز (تولید مجدد خاک) جبران می‌‌ شود. مبارزه با این فرسایش مشکل و چه بسا غیر ممکن است و در واقع بشر چندان قادر به مبارزه با آن نیست. البته خوشبختانه خسارات وارده از آن هم زیاد نیست. اما فرسایش سریع که در واقع محور و مدار بحث کارشناسی کارشناسان را تشکیل می دهد، غالباً براثر دخالت بشر یا موجودات زنده بروز می ‌‌کند. در این فرسایش دخالت انسان و موجودات زنده موجب به هم خوردن تعادل زیستی و از بین رفتن سریع خاک می شود. خطر این فرسایش در عمده موارد بسیار سهمگین و نگران کننده است و حسب عوامل ایجاد کننده آن به چهار دسته و از روی شکل ظاهری به فرسایش های متمرکز و پخش شونده تقسیم می شوند و از این تقسیم بندی طبقه بندی دیگری به دست می آید که مبنای تقسیم بندی انواع فرسایش را تشکیل می ‌‌دهد.

۱- فرسایش سفره ای که در تمامی سطح عرصه اثر کرده و غالباً منشاء آن بادی و به ندرت آبی است. شدت آن به دلیل اینکه در تمامی سطح اثر می کند کم است.

۲- فرسایش شیاری که از نوع متمرکز و دارای منشاء بارانی و به ‌‌ندرت بادی است. در این فرسایش آب در تمامی سطح زمین جاری نمی شود بلکه فقط در جوی‌‌ های کوچک جریان یافته و سپس با جمع شدن و به هم پیوستن جوی های بزرگتری را تشکیل می دهند.

۳- فرسایش خندقی که منشاء آبی دارد و در آن اغلب سنگ های مادری ظاهر می شوند.

۴- فرسایش توده ای که در نتیجه اشباع شدن خاک سطحی از آب و نفوذ پذیری خاک تحت الارض، خاک سطح الارض به کندی روی خاک تحت الارض حرکت می ‌‌کند و آثار زیانبار آن در عمده موارد بسیار قابل توجه است.

۵- فرسایش سیلابی که فرسایش بالارونده هم نامیده می شود. در این فرسایش آب در مسیر جریان خود اطراف مسیر را شسته و با خود می برد و در نتیجه کم کم قسمت های بالای مسیر ریزش کرده و بعضاً زمین های زراعی یا روستاها و مناطق مسکونی که در مجاورت این مسیرها یا مسیل ها قرار دارند را به جد تهدید به نابودی می کند.

مراحل فرسایش

فرسایش اساساً دارای سه مرحله برداشت، حمل و تجمع است. مرحله برداشت زمانی صورت می ‌‌پذیرد که ساختمان خاک به دلیل از بین رفتن "هوموس" و "کلوئید"های خاک چسبندگی خود را از دست داده و قابلیت نفوذپذیری خاک کاهش می یابد و به تبع وضع پیش ‌‌آمده طبقه فوقانی خاک که حاصلخیز و دارای مواد آلی است توسط عوامل جوی از بین رفته و به مرور سنگ مادر ظاهر می ‌‌شود و به دلیل عدم تغذیه سفره آب های زیرزمینی ناشی از کاهش قابلیت نفوذپذیری خاک چشمه ‌‌ها خشک و مناطق مختلف با کم آبی شدید مواجه می شوند.

مرحله حمل در انواع فرسایش آبی خصوصاً زمانی که جریان آب به صورت سیلاب در می ‌‌آید و نسبت محموله در آب بالا بوده و دارای غلظت زیاد است به باغات، مزارع کشاورزی، مناطق مسکونی، راه های ارتباطی و تأسیسات زیربنایی خسارات سنگین و بعضاً غیر قابل جبرانی وارد می ‌‌کند و در فرسایش بادی هم با حمل ذرات شن و برخورد آن با برگ گیاهان و شاخه درختان سبب پیدایش پدیده "نکروز" می شود.

در مرحله تجمع به دلیل رسوب مواد محموله به صورت یک قشر بدون تهویه روی خاک های زراعی یا محصولات کشاورزی سبب از بین رفتن حاصلخیزی خاک و از بین رفتن محصولات کشاورزی و همچنین پر شدن و کاهش ظرفیت سدها می شود و مواد جامدی که به حالت شناور در آب ها وجود دارند موجب ساییده شدن توربین های برق و قطع راه های مواصلاتی می شوند؛ در فرسایش های بادی هم تجمع ذرات خاک یا شن سبب پیدایش تپه های شنی با حرکت شن ها موجب مدفون شدن زمین های کشاورزی، مناطق مسکونی، روستاها و جاده ها می شود.

مبارزه با انواع فرسایش

بررسی ‌‌های کارشناسی نشان می ‌‌دهد در فرسایش آبی میزان فرسایش با شدت بارندگی، شیب زمین و استعداد یا حساسیت خاک نسبت به فرسایش رابطه مستقیم و با ضریب نفوذ پذیری و پوشش گیاهی نسبت معکوس دارد.در فرسایش بادی هم میزان و شدت فرسایش با سرعت باد و حساسیت خاک نسبت به فرسایش رابطه مستقیم و با وضعیت پوشش گیاهی نسبت معکوس دارد بنابراین ملاحظه می شود در هر دو نوع فرسایش وضع پوشش گیاهی در امر مبارزه با نابودی خاک از جایگاهی خاص و اعتباری ویژه برخوردار است. ضمن اینکه نقش انسان را نه فقظ نباید نادیده گرفت بلکه اساس کار مبارزه با فرسایش را باید در نقش انسان جستجو کرد؛ چه وضع پوشش گیاهی در گرو عملکرد انسان ها قرار دارد و حساسیت خاک نسبت به فرسایش در هر دو نوع فرسایش و ضریب نفوذپذیری در فرسایش آبی هم کاملاً در ارتباط با عملکرد انسان است.

اما همانگونه که اشاره شد وضع پوشش گیاهی و در رأس آن وجود جنگل ‌‌های انبوه و مراتع غنی در جلوگیری از بروز انواع فرسایش زیانبار آبی و بادی نقش زیربنایی دارند؛ از جمله در رابطه با بروز فرسایش آبی که می توان گفت در مناطق جنگلی و برخوردار از منابع طبیعی غنی در هنگام بارندگی مقداری از نزولات آسمانی به وسیله تاج گیاهان گرفته شده و سپس به هوا بر می گردد. این امر ضمن اینکه از شدت باران و تخریب ناشی از آن می کاهد همواره افزایش رطوبت و لطافت هوا را هم به دنبال دارد.

بررسی های به عمل آمده نشان می دهد در جنگل های سوزنی برگ حدود ۶۰درصد و در جنگل های پهن برگ حدود ۸۰درصد باران به زمین می رسد و بقیه به وسیله تاج درختان گرفته شده و تبخیر می شود.

این بخش از باران که برگاب ( Interception) نامیده می شود، در جلوگیری از راه افتادن سیلاب ها نقش مهم و تعیین کننده ای دارد. بی تردید در جنگل های شمال کشور که درختان آن از نوع پهن برگ هستند از مجموع ۸۰۰-۷۵۰میلی متر باران سالانه حدود ۱۰۰تا ۱۵۰میلیمتر آن به وسیله تاج درختان به عنوان برگاب برگشت داده می شود. علاوه بر آن جنگل از حرکت آب های روان جلوگیری کرده و موجب آن می شود تا بخش قابل توجهی از آن در عمق زمین نفوذ کرده و باعث افزایش سفره آبهای زیرزمینی می شود. در این رابطه بررسی های به عمل آمده توسط کارشناسان فائو نشان می دهد برای نفوذ یک لیتر آب در زمین جنگل های پهن برگ ۷دقیقه و ۴۰ثانیه، در جنگل های سوزنی برگ ۱۶دقیقه و ۸ثانیه و در زمین های کشاورزی ۴۶دقیقه و ۲۶ثانیه و در زمین های خارج از مناطق جنگلی و کشاورزی ۴ساعت و ۴۰ثانیه وقت لازم است؛ بنابراین در عرض یک ساعت در زمین های پهن برگ ۴ر۸ لیتر، در جنگل های سوزنی برگ ۷۲ر۳ لیتر و در زمین های کشاورزی ۲۹ر۱ لیتر و در محیط های غیر جنگلی ۲۲ر۰ لیتر آب وارد زمین می شود. به عبارتی باید گفت خاصیت نفوذپذیری آب در خاک در جنگل های پهن برگ ۴۰ برابر میزان نفوذپذیری آب در خاک مناطق غیر جنگلی است.

در همین ارتباط، در سال ۱۹۷۵دانشگاه ایالتی میشیگان پس از انجام تحقیقاتی همه ‌‌جانبه ارزش جنگل های دولتی از لحاظ ذخیره سازی آب را حدود ۳۰۰میلیون دلار و از نظر تفریحی و تفرجگاهی حدود ۴۰میلیون دلار و از نظر فروش چوب و فرآورده های جنگلی استحصال شده در حدود ۳۲میلیون دلار برآورد کرد.

به عبارتی دیگر تحقیقات به عمل آمده نشان داد ارزش ذخیره سازی آب توسط جنگل در کشور آمریکا حدود ۱۰برابر ارزش فرآورده های جنگلی تولیدی آن کشور است. در ایران هم بررسی ‌‌ها نشان می ‌‌دهد هر هکتار جنگل شمال کشور که از نوع پهن برگ باشد سالانه بالغ بر ۱۶۰۰متر مکعب آب را در خود ذخیره می کند که با احتساب ۹ر۱ میلیون هکتار مساحت این جنگل ها، میزان آب ذخیره شده بالغ بر ۳میلیارد مترمکعب برآورد می شود که این حجم آب ذخیره شده معادل ۱۵برابر ظرفیت سد کرج، ۲۰برابر سد لتیان، ۴۴ برابر سد وشمگیر و حدود ۲ برابر سد سفیدرود است که هر یک با صرف میلیاردها تومان هزینه ریالی و میلیون ‌‌ها دلار هزینه ارزی احداث شده اند.

البته علاوه بر نقش تاج و برگ درختان که موجب آن می ‌‌شوند با کاستن و به حداقل رسیدن برخورد آب با زمین و فراهم شدن زمینه برای نفوذ هرچه بیشتر آب در خاک و برگشت بخشی از باران به هوا و به تبع آن افزایش رطوبت و لطافت هوا و جلوگیری از بروز فرسایش و شسته شدن خاک و ممانعت از حرکت روان آب به صورت سیل ‌‌های مخرب و ویرانگر، لاشبرگ های سطح زمین هم به دلیل بالا بردن قابلیت نفوذ پذیری خاک و جمع آوری آب به میزان ۱۳برابر وزن خود ایفای نقش می کند. علاوه بر آن تنه و ریشه درختان هم از سرعت جریان آب روی زمین کاسته و جریان سریع و مخرب آب را کنترل می کند و شاخه های افقی هم در برابر هرزآب های سطحی مؤثر بوده و از ایجاد فرسایش در پای درختان جلوگیری می کنند. به همین دلایل از مدت ‌‌ها قبل تاکنون کشورهای آمریکا، چین، روسیه و برخی دیگر از کشورهای شوروی سابق به منظور جلوگیری از طغیان آب رودخانه ها تا شعاع ۱۵۰متر اطراف رودخانه ‌‌ها را با انواع گونه های جنگلی مناسب نهال کاری می کنند.

البته در ارتباط با نقش جنگل و منابع طبیعی در مبارزه با فرسایش بادی باید خاطرنشان کرد که مجموعه اجزاء درختان و درختچه ها هر یک به نوعی موجب تقلیل سرعت باد و کاهش سرعت جریان آب می شوند.

برگ های انبوه هم در برابر جریان هوا و حرکت باد مانع کلی ایجاد می کنند. شاخه های انبوه میدان عمل باد را کنترل کرده و سرعت آن را می شکنند. شاخه های منشعب و پوست های ناصاف موجب کاهش سرعت باد می شوند و ریشه ها به صورت شبکه ‌‌های تنیده، به خاک پایداری می دهند و در مجموع وجود جنگل ها و مراتع و پوشش گیاهی مناسب به خوبی از حرکت خاک و شن های روان جلوگیری کرده و در عمل شرایط را برای زندگی به حالت عادی آحاد ملت به خوبی فراهم می سازند.

فرسایش خاک در ایران

اگرچه میزان فرسایش خاک در کشورهای برخوردار از منابع طبیعی غنی کمتر از یک تن در هکتار است ولی این میزان در کشورهای فاقد جنگل های انبوه و مراتع سرسبز بعضاً حتی به بیش از ۶۰تن در هر هکتار هم می ‌‌رسد. در ایران کارشناسان سازمان خواربار کشاورزی جهانی در سال ۱۳۴۹کل فرسایش خاک را بیش از یک میلیارد تن یعنی کمتر از ۷تن در هر هکتار برآورد کرده اند که این میزان در سال های اخیر به حدود ۲ میلیارد تن در سال و بالغ بر ۱۲تن در هر هکتار افزایش یافته است که این خود برای آینده کشور در صورت ادامه وضع موجود زنگ خطری است .

متأسفانه این روند تخریب خاک موجب آن شد تا از میزان حاصلخیزی خاک کشور به میزان قابل توجهی کاسته شود و میزان عملکرد محصول در شرایط کشت یکسان در مقایسه با حدود ۳۰سال قبل بالغ بر ۲۰درصد کاهش یابد.همچنین بررسی های به عمل آمده توسط کارشناسان دفتر حفاظت خاک سازمان جنگلها و مراتع کشور نشان می ‌‌دهد در طول ۸ سال اول حجم سدهای دز و سفیدرود به ترتیب ۱۵و ۲۰درصد پر شده و به همین نسبت حجم ذخیره آب کاهش یافته است.

علاوه بر آن کارشناسان برآورد می کنند سالانه بالغ بر ۶۰۰تن خاک در هر کیلومتر مربع حوزه آبخیز رود کرج فرسایش یافته و در پشت سد امیرکبیر جمع می شود. این میزان در حوزه آبخیز سفیدرود به مراتب بیشتر است. البته اهمیت این موضوع زمانی بیشتر محسوس می شود که بدانیم طبق محاسبات به عمل آمده برای تشکیل یک سانتی متر خاک زراعی ۵۰۰تا ۸۰۰سال زمان نیاز داریم. اگر عمق خاک زراعی حدود ۲۵سانتی متر در نظر گرفته شود در آن صورت برای تشکیل این ضخامت خاک بالغ بر ۲۰هزار سال کار مداوم طبیعت لازم است.

جمع بندی

در جمع بندی موضوع مورد بحث باید گفت در امر اصلاح آبخیزها و مبارزه با انواع فرسایش خاک، جنگل ها و مراتع نقش کلیدی و اساسی داشته و به صورت گوناگون مانع شسته شدن و نابودی خاک می‌‌ شوند که خود از منابع طبیعی مهم و حیاتی و از جمله عوامل مهم تولید انواع محصولات کشاورزی مورد نیاز انسان به شمار می ‌‌آیند.

بی شک اهمیت توجه به آبخیزداری و توسعه و گسترش جنگل ها و مراتع به عنوان زیربنای توسعه و رونق بخش کشاورزی زمانی دو چندان می ‌‌شود که بدانیم:

الف- کشورمان در ناحیه ای خشک و نیمه خشک قرار دارد و متوسط باران سالانه آن کمتر از یک سوم متوسط بارندگی جهانی است. در نتیجه از نظر اقلیمی دارای شرایطی خاص و وضع ویژه ای است و خاک آن هم به دلیل قدمت و اینکه ایران در گذشته مهد پرورش گندم جهان بود، از نظر فرسایش بسیار حساس و دارای آسیب پذیری زیادی بوده و خطر گسترش و پیشروی کویر به مفهوم واقعی کلمه وجود دارد.

در سال ‌‌های اخیر بروز سیل های سهمگین و به وجود آوردن خسارات سنگین مالی و تلفات قابل توجه جانی حتی در استان های شمالی هم به شدت افزایش یافته است و هم اکنون هم کارشناسان ذیصلاح میزان خسارات وارده ناشی از بروز انواع فرسایش و تبدیل بالغ بر ۸۰درصد بارندگی سالانه به روان آب و جاری شدن سیل های مخرب که موجب از بین رفتن حدود ۳درصد تولید ناخالص ملی می ‌‌شود را میلیاردها ریال برآورد می ‌‌کنند.

ب- توجه به کشاورزی ریشه در اعتقادات ملی و مذهبی ما ایرانیان دارد؛ چه زرتشت پیامبر ایرانی، کشاورزی را ستون و محور مذهب خود قرار داده بود و بر انجام آن همواره تأکید می ‌‌کرد. بر همین اساس نیاکان ما به گسترش زمین ‌‌های کشاورزی، حفر قنوات و رونق دامداری توجه ویژه ای داشته و انجام آن را از جمله کارهای پسندیده خود به حساب می ‌‌آوردند. آنان بر این باور بودند که زمین های کشت شده متعلق به خداوند متعال است و زمین های رها شده از آن شیطان و در آن هنگام که گندم و جو سبز می ‌‌شوند شیطان به صدا در می آید و زمانی که محصول به صورت خرمن درمی‌‌ آ ید و خوشه های گندم و جو کوبیده شده و دانه ها پاک می شوند شیطان می ‌‌نالد و زمانی هم که دانه های گندم و جو برای آرد کردن روانه آسیاب می شوند در این هنگام شیطان زاری کرده و از غصه می میرد (تاریخ تحولات کشاورزی ایران - دانشگاه تهران).

حکیم ابوالقاسم فردوسی شاعر پرآوازه ایرانی هم در این باره می گوید:

زمین را به آباد کردن گرفت

همه مرزها را سپردن گرفت

ز همسایگان گاو و خر خواستند

همه دشت یک سر بیاراستند

پس از مشرف شدن ایرانیان به دین مبین اسلام با توجه به تأکیدات اولیای دین و انجام کارهای کشاورزی و ضرورت توجه هر مسلمان به کاشتن درختان مثمر و به زیر کشت بردن سطح زمین ها و تولید هر چه بیشتر محصولات کشاورزی، تعلق خاطر و پایبندی ایرانیان به این مهم دو چندان شد و در واقع کشورمان در زمره پیشقراولان کاشت نهال و کشت انواع محصولات کشاورزی در بین مجموعه کشورهای اسلامی قرار گرفت و در سطح جهانی جایگاه ویژه ای یافت.

امید آنکه توجه به این بخش مهم و حیاتی که رونق آن در گرو برخورداری کشور از جنگل های انبوه و مراتع خرم قرار دارد به جد مورد توجه مسئولین و برنامه ریزان محترم کشور قرار گیرد و بدین طریق با فراهم شدن شرایط برای سرسبزی، خرمی و آبادانی سراسر میهن و بالمآل به وجود آمدن آسایش، آرامش و رفاه برای آحاد ملت موجبات آرامش روح پرفتوح آن استاد گرانمایه بیش از پیش فراهم شود.

مهندس نادر رضائی

کارشناس جنگل و عضو جامعه

جنگلبانی مازندران

 

برگرفته از روزنامه اطلاعات 



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید