Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2829

آرشیوهای دیداری و شنیداری وچالش های آن

(مقالات گذشته-تابستان 1387)

با پیدایش منابع دیداری و شنیداری، بشر توانست در کنار ارائه مطالب خود در قالب نوشتار، مفهوم و منظور خود را عینی تر و آسان تر به دیگران منتقل کند. اگر چه منابعی همچون عکس و نوار کاست، نخست برای استفاده در زمان تولید خود به وجود آمد، اما لزوم حفظ و نگهداری آنها به منظور ارائه به نسلهای بعدی، کم کم احساس گردید. بنابر همین نیاز، ابتدا آرشیوهای دولتی و بعد هم آرشیوهای خصوصی تأسیس شد.

سازمانهای آرشیوی، با گذشت زمان متوجه شدند که تنها نگهداری این گونه منابع به منظور ارائه به نسل بعد، نمی تواند ماهیت و ارزش اصلی این منابع را روشن سازد. لذا وظیفه اشاعه اطلاعات در کنار وظایف مهم دیگر مورد توجه قرار گرفت و هم اکنون، سازمانهای آرشیوی گوناگونی در این حوزه، آماده خدمت رسانی در سطوح متفاوت به مراجعه کنندگان هستند. در کنار مزیتهای فراوانی که این گونه منابع در ارائه خدمات به کاربران داشته اند، اگر مشکلات و چالشهای مرتبط با این حوزه را سازمانهای حرفه ای مرتبط برطرف نکنند، ممکن است به همان اندازه هم برای کاربران و هم برای آرشیویستها مشکل آفرین باشند.

آرشیو دیداری و شنیداری

به منظور شرح ویژگی ها، بیان رابطه یا مقایسه میان چند مفهوم، در ابتدا لازم است تعریفی از مفهوم مورد نظر ارائه شود، تا ذهن خواننده را، به سمت و سوی مطلب اصلی سوق دهد. اما نخست تعریفی کلی از آرشیوهای دیداری و شنیداری ارائه می­شود:

«آرشیو دیداری و شنیداری، سازمان یا بخشی از سازمان است که برای فراهم کردن امکان دسترسی به مجموعه ای از اسناد دیداری و شنیداری و میراث دیداری و شنیداری از طریق مجموعه سازی، مدیریت، نگهداری و ترویج، مأموریت یا حکم قانونی دارد.»

برخی از آرشیوها، تنها بر یک رسانه متمرکزند: مانند آرشیو رادیو و آرشیو تلویزیون. در حالی که برخی چند رسانه ای محسوب می گردند. برخی تنها به موضوعات خاصی مانند آرشیو تاریخ معاصر، و برخی به گردآوری منابع در همه موضوعات، به منظور حفظ میراث فرهنگی کشور خود نظیر آرشیوهای ملی دیداری و شنیداری می پردازند. از نظر خط مشی دسترس­پذیری، پاره ای از آرشیوها تنها دسترسی مراجعان داخلی را فراهم می کنند و پاره ای، به عموم مردم خدمات ارائه می دهند.

پیدایش تاریخی

نخستین آرشیو  دولتی فیلم، پس از ملی شدن صنعت سینما در شوروی ساخته شد و سینما گران، اقدام به گردآوری فیلم و حفظ و نگهداری آنها کردند. از نخستین آرشیوهای فیلم در بخش خصوصی، می توان از آرشیو فیلم فرانسه و بخش فیلم موزه هنرهای نوین در نیویورک نام برد. در پایان دوره سینمای صامت بود که در سطح بین المللی جنبشی چشمگیر به منظور گردآوری و حفظ و نگهداری فیلم به عنوان میراث فرهنگی بشر، آغاز شد.

اگرچه آرشیوداری دیداری و شنیداری، آغاز رسمی نداشت و به موازات رشد نهادها و دانشگاه ها در سیری طبیعی پدیدار شد، اما از دهه 1930م. به بعد، این آرشیوها با تشکیل انجمنهای حرفه ای بین المللی به نمایندگی از رسانه های مربوط به خود، هویت آشکارتری پیدا کردند.

آرشیودار دیداری و شنیداری

سازمانهای آرشیوی همانند کتابخانه ها، نیازمند افرادی در نقش اطلاع رسان، مشاور یا به عبارت دیگر، همیار کاربر هستند. لذا حضور فردی در نقش آرشیودار دیداری و شنیداری به منظور اشاعه اطلاعات - که امروزه در سازمانهای آرشیوی در کنار انجام دیگر وظایف، یکی از مهم ترین وظایف این افراد شمرده می شود - بیش از پیش احساس می شود. اگرچه نقش آرشیودار تا حدود بسیاری همانند نقش کتابدار تلقی می گردد، اما به دلیل مهجور ماندن سازمانهای آرشیوی در نزد کاربران نسبت به کتابخانه ها، حضور افرادی با قابلیتهای خاص، به منظور ترویج فرهنگ استفاده از منابع آرشیوی در تحقیقات، بسیار مهم به نظر می رسد.

اگرچه هنوز تعریف مشخصی درباره آرشیودار در این حوزه وجود ندارد و حتی عضویت هر فرد، نهاد و سازمان یا شرکت علاقه­مند در «آمیا» (انجمن آرشیوداران تصویر متحرک)، «بدون داشتن شرط صلاحیت حرفه ای در امر آرشیوداری»، آزاد است و عضویت در «یاسا» (انجمن بین المللی آرشیوهای صدا و دیداری - شنیداری)، چه برای «افراد حرفه ای و درگیر در کار آرشیوها و چه دیگر نهادهائی که اسناد شنیداری یا دیداری را نگه می دارند و چه اشخاصی که به هدفهای این انجمن به شدت علاقه مند هستند، آزاد است.» اما می توان تعریف پیشنهادی را درباره آرشیودار دیداری و شنیداری، به صورت زیر ارائه کرد:

آرشیودار دیداری و شنیداری، فردی است که مدرک رسمی دارد یا صلاحیتش در همان سطح تأیید شده است، یا در سطحی حرفه ای در تشکیلات آرشیو دیداری و شنیداری، در فرایند توسعه، اداره، نگهداری یا دسترس پذیر کردن مجموعه آن آرشیو یا ارائه خدمات به مراجعانش، مشغول به کار است.

بازبینی، آماده سازی، رده بندی، مهارتهای کار با ابزارها و دستگاههای فنی، چه به منظور مرمت مواد دیداری و شنیداری و چه کار با آنها به منظور استفاده، بررسی و مرمت فیلمها، نوارهای مغناطیسی و دیسکهای نوری، از جمله مهارتهای مورد نیاز آرشیویستهای دیداری و شنیداری است که می باید به عنوان شاخصه های اصلی آرشیویست، در تعریف مذکور گنجانده شود.

وظایف عمده سازمانهای آرشیوی دیداری و شنیداری

آرشیوهای دیداری و شنیداری، وظایفی همانند کتابخانه ها بر عهده دارتد. با وجود تشابه بسیار این وظایف، عمق هر کدام از این وظایف در این دو سازمان با همدیگر متفاوت است. انتخاب و تهیه منابع، فهرست نویسی و رده بندی، حفظ و نگهداری، امانت و خدمات مرجع، دبیزش وسندداری، گردآوری و سازماندهی مدارک، از مهمترین وظایف سازمانهای آرشیوی شمرده می­شود. اگرچه امروزه نقش سازمانهای آرشیوی به عنوان اشاعه دهندگان اطلاعات تثبیت شده است، اما یکی از مهم ترین وظایف این سازمانها در کنار اشاعه اطلاعات، حفظ و نگهداری منابع موجود است. لذا لزوم توجه به این وظیفه، از عمق بیشتری در سازمانهای آرشیوی نسبت به کتابخانه ها، با توجه به منحصر به فرد بودن منابع، دیده می شود.

مشکلات موجود در آرشیو دیداری و شنیداری ایران

ضرورت شکل گیری انجمنهای حرفه ای

اساس تشکیل انجمنها، جذب مشارکت تمام حرفه مندان و متخصصان حوزه های تخصصی است.[انجمنهای رسمی فعال در هر حرفه تخصصی] توسعه برنامه ها و تداوم طرحهائی را تسهیل می کنند که برای بهبود وضع رفاهی و حقوقی اعضایشان طراحی شده است.آنها، موجب پیشبرد طرحها و فعالیتها و جلب حمایت نهادها از حوزه تخصصی انجمن می شمند. انجمنهای تخصصی، فلسفه و موجودیت حرفه خود را تحکیم می بخشند و برای اعضای خود، مقررات و نظام رفتاری وضع می کنند.

میزان نقش والایی که انجمنهای حرفه ای آرشیو دیداری و شنیداری می توانند در قبال پیشرفت و دگرگونی جامعه آرشیویست ایفا کنند، مسئله ای است که نیازمند توجه جدی آنهاست. شناخت کامل آرشیوداران از تأثیری که این انجمن می­تواند بر حوزه آرشیوداری دیداری و شنیداری داشته باشد، مهم ترین عامل برای همین تاثیرگذاری است. زیرا انجمنهای آرشیوی با وجود اعضای خود یعنی آرشیوداران دیداری و شنیداری معنا پیدا می کند و تنها با مشارکت فعال آنان است که انجمن آرشیوی به هدفهای ارزشمند خود دست می یابد.

با توجه به نقش بسیار مهم انجمنها و تلاش برای روزآمدسازی آنها و آگاهی از آخرین پیشرفتها در حوزه های مربوط و امکان تبادل نظرات و راهکارها در میان اعضای آنها، متاسفانه هنوز حوزه آرشیوداری دیداری و شنیداری در ایران، فاقد انجن حرفه­ای مخصصو به خود است! البته نمی توان این مشکل را تنها ناشی از معاونت اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و بخش دیداری و شنیداری آن دانست، بلکه گام نخست شکل دادن به این انجمن را، می باید حرفه وران این حوزه بردارند. انجمنهای فعال فراملی در حوزه آرشیوهای دیداری و شنیداری نظیر انجمن بین المللی آرشیوهای صدا و دیداری و شنیداری (یاسا)، انجمن آرشیوداران تصویر متحرک(آمیا)، فدراسیون بین المللی آرشیوهای فیلم(فیاف)، فدراسیون بین المللی آرشیوهای تلویزیون(فیات/ایفتا) و شورای هماهنگی انجمنهای آرشیوداری دیداری و شنیداری (سی ای ای ای) نیز به منظور تحقق پذیرفتن اهداف شکل گیری و هماهنگی بین آرشیوهای دیداری و شنیداری به وجود آمده اند. لذا لزوم شکل گیری انجمنی مرتبط با آرشیو دیداری و شنیداری، بسیار ضروری است.

ضرورت آرشیو ملی دیداری و شنیداری

امروزه با رشد روزافزون منابع دیداری و شنیداری و با حضور فناوریهای جدید و سهولت تولید این قبیل منابع در قالب رقمی، نیاز به آرشیو دیداری و شنیداری در سطح ملی، به منظور برعهده گرفتن نقش سازمان مادر، بیش از پیش احساس می گردد. پژوهشگران همان طور که انتظار دارند منابع مرتبط منتشره را در سطح کشور با توجه وظایف کتابخانه ملی در این مکان بیابند، انتظار دستیابی به منابع دیداری و شنیداری در سازمانی با چنین وظایفی دور از انتظار نیست. اگرچه هم اکنون بخش اسناد دیداری و شنیداری در معاونت اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران موجود است، اما این سازمان نتوانسته است نقش خود را به عنوان آرشیو ملی دیداری و شنیداری نیز به تثبیت برساند. تمایل مدیران معاونت اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی و افزایش منابع انسانی و مالی مناسب، می تواند در شکل گیری چنین نقشی موثر گردد. حال آنکه چنین تمایل و منابعی در این سازمان دیده نمی شود.

از آنجا که قانون واسپاری منابع در مورد آرشیوهای دیداری و شنیداری صدا و سیما صدق نمی کند، بسیاری از منابع با ارزش این حوزه به بخش اسناد دیداری و شنیداری معاونت اسناد منتقل نمی گردد و وجود تنها بخشی با عنوان بخش دیداری و شنیداری در این سازمان و با توجه به افزایش حجم تولید منابع در قالب رسانه  های دیداری و شنیداری، نمی تواند نمایانگر آرشیو ملی دیداری و شنیداری کشور باشد. این مشکل، زمانی مهم تر جلوه می کند که کاربران این گونه منابع می باید به آرشیوهای دیداری و شنیداری گوناگون، به منظور دریافت اطلاعات مورد نظر خود مراجعه کنند.

وجود آرشیو ملی دیداری و شنیداری در ایران به منظور کاهش کاستیهای موجود و ایجاد یکدستی در کلیه آرشیوها، امری ضروری به نظر می رسد. اگرچه آرشیو صدا و سیما از غنی ترین آرشیوهای دیداری و شنیداری موجود در کشور ما محسوب می گردد، به گونه ای که می توان لفظ آرشیو ملی دیداری و شنیداری کشور را به آن اطلاق کرد، اما با وجود معاونت اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی، این نقش می باید به این سازمان محول گردد.

با توجه به نقش بسزای آرشیوهای ملی دیداری و شنیداری، یا باید نقش بخش اسناد دیداری و شنیداری معاونت اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی به عنوان آرشیو ملی دیداری و شنیداری تثبیت گردد و یا، این نقش با توجه به اطلاعات بسیار مهم این گونه منابع و نیاز به وجود سازمانی مادر در این خصوص به سازمان دیگری نظیر صدا و سیما تفویض گردد. مسلماً زمانی معاونت اسناد سازمان اخیر می تواند نقش خود را به عنوان آرشیو ملی دیداری و شنیداری نیز تثبیت نماید که همانند دیگر آرشیوهای ملی در کشورهای جهان عمل کند.

از سوئی، اگر امکان تغییر قانون واسپاری و یا انتقال کلیه منابع دیداری و شنیداری به تشکیلات مادری همچون معاونت اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران میسر نیست، بخش اسناد دیداری و شنیداری این سازمان، می تواند با در نظر گرفتن خدماتی نظیر فهرستهای عمومی پیوسته و به صورت اشتراکی، به کاربران در زمینه یافتن منابع موردنظر و محل نگهداری آنها در سازمانهای گوناگون اطلاع رسانی کند. البته استفاده از این گونه فهرستها، با توجه به نبود یکدستی در گزینش کلیدواژه­های انتخابی برای این گونه منابع با مشکلاتی نظیر متفاوت بودن کلیدواژه های تخصصی به دو عکس یکسان مواجه خواهد بود و در نتیجه، باز هم مشکلاتی برای کاربران به دنبال خواهد داشت.

نبود رشته دانشگاهی

موفقیت در هر حرفه و تخصص علاوه بر کسب تجربه در طول دوران کار، به آموزش مباحث تخصصی و علمی نیاز مبرم دارد. کسب فنون آرشیوداری در ایران، تنها از طریق تجربه اندوزی حرفه وران این رشته شغلی صورت می گیرد. در میان آموزشهای رسمی که در زمینه آرشیو در سطوح دانشگاهی صورت گرفته، تنها می توان از واحدهائی با عنوان «مقدمات آرشیو» و «مدیریت آرشیو» در رشته کتابداری و اطلاع رسانی نام برد و اغلب افرادی که در مراکز آرشیوی در این سازمانها مشغول به فعالیت هستند، از رشته های تاریخ و کتابداری وارد این حوزه می گردند و تحصیلات دانشگاهی تخصصی را در این حوزه سپری نکرده اند.

نبود افراد متخصص در حوزه آرشیوداری به طور کلی و آرشیوداری دیداری و شنیداری در ایران در سالهای اخیر با توجه به افزایش سرعت نشر در زمینه محملهای دیداری و شنیداری و لزوم حفظ و نگهداری آنها بیش از پیش احساس می گردد. در حالی که هنوز در ایران رشته ای با عنوان آرشیو در مراکز دانشگاهی وجود ندارد و دانش آرشیوداران این حوزه بیش تر از طریق تجربه حاصل می گردد. حال آن که بهبود چالشهای مرتبط با حفظ و نگهداری این منابع و ابزارهای نگهدارنده آنها از طریق علمی می تواند از اتلاف زمان به منظور تجربه روشهای گوناگون جلوگیری کند.

از دیگر مشکلات مرتبط با این حوزه، می توان به نبود نشریه ای تخصصی در این زمینه، کمبود کار پژوهشی در زمینه فلسفه و مبانی نظری این حوزه در ایران، پایین بودن جایگاه حرفه ای، ابهام در وجوه اشتراک و افتراق این حرفه و حرفه های خویشاوند آن، نبود قوانین جامع در زمینه آرشیوداری دیداری و شنیداری در کشور، قوانین واردات و صادرات، قوانین حفظ میراث دیداری و شنیداری، ذخیره و سانسور، اشاره کرد.

نتیجه

با توجه به مجموع مباحث مطرح شده در زمینه مشکلات و چالشهای مرتبط با آرشیو دیداری و شنیداری، می توان راهکار مهم زیر را در خصوص پیشرفت روزافزون این حوزه بیان کرد.

به منظور کاهش برخی مشکلات مرتبط با این حوزه، خصوصاً نبود ارتباط میان آرشیوداران دیداری و شنیداری، تشکیل انجمنهای حرفه ای در سطح ملی، به منظور به اشتراک گذاشتن تجارب و دانش اعضا و برگزاری همایشهای مرتبط، به منظور روزآمد سازی و تبادل این تجربیات، از ضرورت بسزائی برخوردار است. اگر چه حل چالشهای کلی نظیر مسئله مربوط به نگهداری ماده دیداری و شنیداری و تجهیزات وابسته به آن نیازمند همفکری جهانی است، اما برطرف ساختن مشکلات اختصاصی مرتبط با ایران، نیازمند همفکری ملی این قبیل انجمن هاست.

شکل گیری این گونه انجمنها، نیازمند تعیین نهادی برای برعهده گرفتن تولیت ملی این حوزه است تا بتواند قدم ابتدائی و اثربخش را در شکل گیری این انجمن بردارد. آنگاه با همفکری اعضای خود بر اثربخشی فعالیتهای این حوزه موثر واقع گردد. از سوئی، با عهده داری این نقش و شکل گیری انجمن حرفه ای، ارتباط آرشیوداران دیداری و شنیداری با سایر آرشیوداران جهان، به سهولت امکان پذیر خواهد بودو این امر، موجب می شود در زمینه چالشهای پیش روی این گونه آرشیوها، همگام با کشورهای جهان به حل مسائل و تبادل نظر بپردازیم.

 

 فصلنامه گنجینه اسناد-تابستان 1387

بررسی و نوشته: سپیده فهیمی فر

تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

موضوعات مرتبط : تاریخ شفاهی    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید