تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :706

آشنایی با ایران شناسان برتلس

یرگنی ادواردوویچ برتلس، ایران شناس مشهور دانمارکی تبار روس، در 26 دسامبر 1890 در سن پترزبورگ به دنیا آمد و در اکتبر 1957 در مشکو درگذشت. او یکی از برجسته ترین ایران شناسان زمان خود در حوزه زبان و ادبیات فارسی بود.

 در 1914 در رشته حقوق از دانشگاه سن پترزبورگ فارغ التحصیل شد، در سالهای 1918-1920 در دانشکده زبانهای شرقی دانشگاه پتروگراد (لنینگراد بعدی) دوره کامل زبانهای شرقی را گذراند و زبانهای ترکی و عربی و به ویژه فارسی را آموخت و سپس برای ادامه تحصیل در دانشگاه پتروگراد در سن پترزبورگ باقی ماند و در همان جا به عنوان کارمند علمی وارد «موزه آسیایی آکادمی علوم شوروی» شد که بعدها به «انستیتو شرق شناسی» تغییر نام یافت.

برتلس که از شاگردان استادان بزرگی چون باتولد، فریمان، اولدنبرگ و روماسکویچ بود در حدود چهل سال، ضمن تحقیق در زبان و ادبیات فارسی و تاجیکی و زبان و ادبیات برخی کشورهای ترک زبان آسیای مرکزی، در دانشگاه های لنینگراد، دولتی آسیای مرکزی، دولتی مسکو و انستیتوهای زبانهای زنده شرقی و شرق شناسی مسکو به تدریس زبان و ادبیات ملل مختلف آسیای مرکزی پرداخت. بسیاری از شاگردان او بعدها به عضویت آکادمی علوم شوروی درآمدند.

برتلس در 1982 به پیشنهاد با تولد، به درجه استادی ارشد (پروفسوری) نایل آمد.

در پی موفقیت های علمی و تحقیقی، در 1939 به عضویت وابسته آکادمی علوم شوروی انتخاب شد و در 1945 به دریافت جایزه دولتی شوروی و در سالهای 1948 و 1954 به ترتیب، به دریافت جایزه استالین و لنین نایل آمد.

در 1944 عضو افتخاری آکادمی علوم ترکمنستان شد، و در 1946 جمهوری تاجیکستان، به پاس فعالیتهای تحقیقاتی و آموزشی او در جهت تربیت متخصصان پژوهش در میراث علمی آن کشور، او را در شمار رجال شایسته علمی این جمهوری برگزید.

در 1951 عضو وابسته افتخاری آکادمی علوم ترکمنستان، در 1955 عضو افتخاری آکادمی علوم عرب در دمشق و در 1956 عضو وابسته افتخاری آکادمی علوم ازبکستان شد.

برتلس در پژوهشهای خود از شیوه تحلیل مقایسه ای بهره می برد و در آثار خود، با مقایسه آثار نویسندگان و شعرای ادبیات کهن ملل آسیای مرکزی، روابط فرهنگی و تاریخی، تاثیر متقابل فرهنگ و ادبیات ملل آسیای مرکزی را برررسی می کرد.

او ضمن نشان دادن ارتباط نزدیک بین ادبیات فارسی و ترکی ملل آسیای مرکزی، از آثار نویسندگان و شعرای معاصر سخن می گوید و با مقایسه غزل، قصیده، رباعی و مثنوی بیش از بیست سراینده، از جمله فردوسی، رودکی، ابوشکور بلخی، دقیقی، خاقانی، عنصری، عطار، نظامی گنجوی، حافظ، سنایی، جامی، امیرخسرو دهلوی، فرخی نتیجه می گیرد که با وجود ارتباط بسیار نزدیک ادبیات فارسی در نقاط مختلف، نباید آنها را در همه مناطق و زمانها یکسان دانست.

در تحقیقات خود از نسخه های اصلی متون و آثار استفاده می کرد و معتقد بود که «اخبار و وقایع را زمانی می توان منتشر کرد که منابع و مأخذ به اندازه کافی در اختیار باشد.»

برتلس پژوهش خود را در زمینه زبان و ادبیات کهن فارسی با ترجمه هایی از جمله گزیده ای از گلستان سعدی (1922)، هفت پیکر نظامی(1923) و سپس بلبل نامه (1923) منسوب به عطار آغاز کرد.

ترجمه بلبل نامه علاقه خاصی در او برای بررسی تصوف و ادبیات مربوط به آن پدید آورد، به طوری که او در مدت شش سال، 22 اثر در خصوص مکتب تصوف منتشر کرد. برتلس بخشهایی از اوستا را نیز به زبان روسی ترجمه کرده است؛ کاری که به عنوان اثر ادبی پذیرفته شده است.

برتلس ادبیات فارسی را در چهار منطقه جغرافیایی بررسی می کند و معتقد است که هر کدام دارای ویژگی های خاص خویش اند: منطقه قفقاز (آران، شیروان، گرجستان، ارمنستان)، آسیای مرکزی (خوارزم، بخارا، بخش خراسان، بلخ، غزنه، فرغانه)، ایران (به انضمام بخش فارس نشین عراق). از 295 اثر او بیش از 150 اثر به زبان فارسی است.

هیات تحریریه چاپ آثار برتلس، وابسته به آکادمی علوم شوروی، دامنه تحقیقات او را به شش حوزه دسته بندی کرد و به چاپ گزیده های آثار او در مجموعه ای شش جلدی اهتمام کرد.

جلد اول این مجموعه، تحت عنوان «تاریخ و ادبیات فارسی - تاجیکی» در سال 1960 به چاپ رسید و جلد دوم به نام «نظامی و فضولی» در 1962 منتشر شد و جلدهای بعدی این مجموعه با عناوین تصوف و ادبیات صوفیانه؛ نوایی و جامی؛ مسائل زبان و ادبیات ایرانی؛ مسائل زبان و ادبیات ترکی به چاپ رسید.

برتلس در کتاب «نوایی و جامی»، منطق الطیر عطار را با لسان الطیر نوایی مقایسه کرده و ضمن بیان مشابهت های این دو اثر و تاثر نوایی از جامی، بر آن است که بسیاری از داستانهای لسان الطیر از خود نوایی است.

برای شرکت در جشن هزاره فردوسی و همچنین به مناسب بزرگداشت هزارمین سال تولد ابن سینا به تهران سفر کرد و در بیست و سومین کنگره شرق شناسان در کمبریج شرکت جست و در هشتصدمین سالگرد نظامی از گرداننگان جشنواره نظامی در آذربایجان شوروی بود.

آثار علمی

شرح مختصر ادبیات فارسی (1929)، هزاره فردوسی(1934)، تئاتر ایرانی (1924)، رباعیات شیخ نجم الدین کبری (1924)، دستور زبان فارسی (1931)، یاداشتهایی درباره اصطلاحات شاعرانه صوفیان (1926)، ناصرخسرو و عهد او (1952)، تاریخ ادبیات فارسی تاجیکی (1960) و ابن سینا و ادبیات فارسی (1938)، برخی از مهمترین آثار اوست.

بعضی آثار او که به زبان فارسی ترجمه شده، عبارت است از: رباعیات شیخ نجم الدین کبری (1924)، ترجمه ولی الله شادان (1326)، علیشیر نوایی و فرهاد و شیرین، ترجمه ابوالفضل آزموده (1345-1346)، ادبیات تصوف (1356)، فردوسی و سروده هایش (1370) و تاریخ ادبیات فارسی (دو جلد 1372-1382)، هر سه ترجمه سیروس ایزدی.

منبع: دانشنامه زبان و ادب فارسی (با حذف مآخذ)

بررسی و نوشته: امیر حسینی

تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

موضوعات مرتبط : میراث مشترک   ایرانشناسی    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید