Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1290

ابیانه زیباست ...

(مقالات گذشته-خرداد 1385)

در چهل کیلومتری شمال غربی نطنز و هشتاد کیلومتری جنوب غربی کاشان، ابیانه قرار دارد، در منتهی الیه مسیری منشعب از جاده اصلی نطنز کاشان، مسیر آسفالته جدیدی که از کناره روستاهای هنجن، باقرآباد، یارند، کنجان، برز و طره می گذرد و به ابیانه می رسد، ابیانه زیبا با مردمی مسلمان ، خونگرم و با صفا، در دامن کوه کرکس چنان آرمیده که گویی سال هاست منتظر است،صبور و شکیبا.

حسی گنگ نظیر غربت دیارغریب، انسان را در بدو ورود در بر می گیرد. غریب در دل وطن! احساسی که ابیانه القا می کند، سرنوشت خود اوست، سرنوشت پرفراز و نشیب یک تمدن. مبهوت از این همه زیبایی، آدمی قدم را آهسته برمی دارد، می ایستد و به اطراف می نگرد. این مکان با تاریخ حداقل یک هزار و پانصد ساله خود، از کهن ترین زیستگاه های انسانی در ساختمان هایی با خشت خام که بر شالوده صخره های سخت بنا شده و در فضای محدود، بهترین عملکرد را ارائه می کنند . آنها همه در یک جهت نیستند، تعدادی از بناها با تاثیر از معماری قبل از اسلام روبه شرق دارند و تعدادی روبه قبله و جنوب. اگرچه به علت کمبود فضا پاره ای نیز جهت مشخصی نیافته اند و وقتی از فاصله دور به روستا می نگری، مجموعه ای نامنظم و گلگون در دامنه صخره ای خاکستری، مشرف به دره سبز می بینی که هوش رباست.

Abianeh -2va3

 رودخانه دائمی برزرود و چشمه سارها و قنوات و نیز هوای خنک آن، مسافر تف زده کویری را آرامشی دلچسب و روح انگیز می بخشد . ابیانه از روستاهای دهستان برزرود شهرستان نطنز است که با مرکز دهستان (هنجن) 22کیلومتر فاصله دارد. ارتفاع این دهکده از سطح دریا 2300متر است و بر شیب تند (حدود 45درجه) دامنه شمالی دره ای قرار گرفته که حاصل فرسایش آب رودخانه برزرود می باشد. اختلاف ارتفاع بالاترین نقطه تا پایین ترین سطح روستا در حدود 70متر و گسترش آن به صورت شرقی - غربی است . توسعه دهکده از طرف شمال به علت شیب بسیار تند و وجود ارتفاعات و از طرف جنوب به واسطه وجود باغات و اراضی کشاورزی، تقریبا غیرممکن بوده و نظر به نیاز زمین های قابل کشت و محدود بودن آن، تمامی اراضی مسطح در دو سمت رودخانه به آن اختصاص داده شده و آنچه از زمین بر شیب دره باقی مانده، نحوه استقرار خانه ها و فضاهای عمومی را تعیین می کند و معماری ویژه و جلوه زیبای آن را پدید می آورد. واحدهای کوچک بدون حیاط هستند، اما بام هرخانه، پیش فضای بازخانه بالاتر است و پله های بلند و مارپیچ داخلی، واحدها را که گاه دو، سه یا چهار طبقه اند به هم مرتبط می کنند . انبار و آغل دام نیز معمولا در طبقه زیرین ساختمان ها جای دارند.

معبر اصلی (شرقی- غربی) دهکده که آب جاری قنات را به همراه دارد، با پهنای 3الی 5متر و چند معبر فرعی موازی دیگر، جمع کننده مسیرهای باریک و سراشیبی شمالی- جنوبی هستند که معمولا به صورت پله ای ساخته شده تا شیب تند را برای اهالی ملایم تر کند. معابر اکثرا باریک هستند و اهالی با چهارپایان خود از آنها گذر می کنند، با این حال گاهی وانت بار و اتومبیل هم در همین معابر، جابه جا می شوند.

Abianeh -4

معبر اصلی نقاط مهمی مثل آتشکده هارپاک کاروانسرا، مسجد پرزله (Perzale)،مسجد جامع، بقعه امامزاده یحیی و عیسی(ع) و نیز بخش های قدیمی و با ارزش روستا را به هم متصل می کند .

ابیانه از نظر تاریخی و آثار برجای مانده، تراکمی را داراست که در کمتر مکانی، یکجا دیده می شود. موقعیت خاص منطقه و قرار گرفتن آن در بخش فوقانی و محصور کوه های کرکس، این ناحیه را برای ایجاد قلاع نظامی و اختفا در هنگام هجوم بیگانگان مناسب داشته است.

وجود آثار مربوط به دوره ساسانی و بعد از آن و نیز گویش محلی به زبان پهلوی اشکانی به همراه آداب و رسوم باقیمانده از قرون، این دهکده را به صورت تاریخ مجسم و زنده از اعصار گذشته درآورده است.

آتشکده هارپاک، از دوران ساسانی(که بنا به روایات محلی تا عهد صفویه پابرجا بوده و اینک چهارطاقی از آن باقیمانده است) استمرار معماری کهن را یادآور است . حریم چهارطاقی آتشکده در سال های اخیر مورد تعرض قرار گرفته و بر بخش های شمالی و جنوبی آن بناهایی ساخته شده که آن را در معرض زوال قرار داده است .

مسجد جامع ابیانه در نزدیکی آتشکده، دارای آنچنان تاریخ با ارزشی است که به تنهایی ، دیدن ابیانه را لازم می دارد . محراب در شبستان زیرین مسجد، با تزیینات بسیار زیبا، نفیس و منحصر به فرد است . این محراب که به دستور ابوجعفر محمد فرزند علی ساخته شده، دارای کنده کاری به خط کوفی گلدار و کوفی ساده می باشد و سوره« یس» در اطراف آن کنده شده است . تاریخ جمادی الاول سال 477 هجری بر روی محراب به چشم می خورد . همچنین منبر مسجد، یادگاری از دوره سلجوقی (سال 466هجری) می باشد که بر روی آن گل هشت پر لوتوس شبیه آنچه بر سنگ های تخت جمشید از عصر هخامنشی به جای مانده است ، دیده می شود. بنای اولیه مسجد متعلق به قرن چهارم هجری بوده و تعمیرآن بوسیله مولانا محمد بهاالدین در سال 772هجری به اتمام رسیده است . 

Abianeh -5

مسجد پرزله در بخش شرقی مسجد جامع بنا یافته و به عصر ایلخانیان تعلق دارد. بر در ورودی مسجد که قدیمی ترین در موجود در ابیانه است تاریخ 701هجری نقش بسته است . این مسجد در دو طبقه فوقانی ساخته شده و در زیر آن آب انبار و پاشیر قرار دارد . ارتباط طبقات مسجد از طریق پله ای مارپیچ میسر است . بقعه امام زادگان یحیی و عیسی، فرزندان امام موسی کاظم(ع) در جنوب شرقی مسجد جامع قرار دارد. که برخلاف اکثر ساختمان های روستا، دارای حیاط مرکزی است و آب نمای بزرگی که از شاخه نهر روستا سیراب می شود، در وسط آن قرار دارد.

معماری این زیارتگاه با گنبد هشت ضلعی و کاشیکاری فیروزه ای، جلوه ای زیبا در میان بناهای خشتی دهکده دارد. رواق حرم، منقش به کتیبه های زیبایی است که اخیرا مرمت شده و ایوان جنوبی آن مشرف به تپه جنوبی ابیانه، منظره زیبایی را به وجود آورده است .

طبقات اجتماعی در ابیانه تابع طبیعت خاص آن در دهکده استقرار یافته اند . محله اعیان نشین (یسمون- yosmoon) اراضی مرغوب و مسطح پائین دست نهر را در برگرفته و به باغ های میوه در بخش شرقی دسترسی دارد. خانه ها اکثرا در این جا از فضای باز اختصاصی بی بهره نیستند . حال آنکه در (هرده-herde) خانواده های کم بضاعت روستا ساکن هستند که در شیب تند دامنه تپه شمالی، دسترسی به آب و باغات بر ایشان به راحتی امکان پذیر نیست . بخش میانی ابیانه در اختیار طبقه متوسط است و خانه ها در شیب ملایم تری ساخته شده ، محله (پل - pal) در واقع رابط بین دو محله دیگر دهکده می باشد.

کاربرد مصالح بومی و اصول ساخت و ساز در ابیانه نیز تابع همین الگوی اقتصادی - اجتماعی روستا است . اگرچه سازه کلی و قدیمی بناها از خشت خام و تیرک های چوبی شکل گرفته، اخیرا کاربرد آجر و گچ و استفاده از تیرهای فولادی به عنوان ستون و سقف و نیز بکارگیری پنجره های فلزی به ویژه در خارج از بافت قدیمی توسط اعیان دهکده باب گشته است.

نمای ساختمان ها در غالب بافت دارای پوششی از گل رس سرخ رنگ مخلوط با کاه می باشد که معدن آن در اطراف روستا است و اندود ارزان قیمت و در عین حال زیبایی برای بناها بدست داده است .

آنچه در ظاهر دیده می شود معماری زیبا و گلگون است که بر شیب ملایم کوهی پرصلابت و خاکستری رنگ و در میان دره ای سرسبز قرار دارد و یکی از جذاب ترین محیط های مصنوع بشر را پدید آورده و آنچه در بدنه و درون آن حجم است ، منظرگه انواع هنرهای زیباست، از گچ بری تا کنده کاری روی چوب و گره چینی تا حفاظ ها، نرده ها، درها و پنجره های مشبک و ارسی ها و آب چکان ها و نیز ارتباطات سنجیده بین فضاهای داخلی با مقیاس های ظریف انسانی که آدمی را به تفکر وا می دارد.

ابیانه گوهری است یکتا که در دل صخره های سخت، پنهان است و نگینی است سلیمانی که رهگذران را به سحر می کشاند. در اینجا فقط معماری و هنر نیست که انسان را مجذوب می کند، بلکه وقتی می شنویم که ابیانه با چه افتخار و سرسختی در حفظ اصالت های خود کوشیده و میراث پرارزش خود را از تاراج زمان مصون داشته است، به هشیاری و آگاهی و تعالی این مردمان پاکدل بیش از پیش پی می بریم.

متاسفانه ابیانه به تدریج از سکنه خالی شده است. وجود بیش از هزار واحد مسکونی در روستا گواه بر این دارد که روزگاری نه چندان دور جمعیتی چندین برابر جمعیت فعلی در ابیانه سکونت داشته و امروزه این جمعیت به پانصد نفر یاکمتر تقلیل یافته است . علل مهاجرت بی وقفه روستاییان ابیانه به شهرها همان ها است که باعث تخلیه تدریجی سایر روستاهای کشور گردیده و آنچه برجای مانده با گذشت یک نسل از میان خواهد رفت. ساکنین ابیانه اینک، یا مردان و زنان کهنسالی هستند که به زمین آباء و اجدادشان دلبستگی دارند و یا تعداد محدودی نیروی کار فصلی هستند که برای ملاکین ده در باغات و اراضی کار می کنند . بافت قالی و قالیچه مشهور به نقش ابیانه که در سالیان دور رونق زیاد داشته، به کلی متروک شده و دامداری تقریبا دیگر شغل محسوب نمی شود. اگرچه وجود مراتع و آب فراوان بهترین امکان پرورش دام را مهیا می کند، وضع اقتصادی و معیشت ساکنین در سطح نازل بوده و اکثرا فقر حاکم است .

ابیانه زیبا، زنده است، ولی تنهاست. برای نجات و حفظ این موجود با شعور و ارزشمند، فردا بسیار دیر است. امروزه هرگونه برنامه ریزی و تلاش در جهت بهبود وضعیت معیشتی و احیای اقتصادی این روستا می تواند علاوه بر نجات آن، ابیانه را به پژوهشکده و منظرگاه مشتاقان هنر و فرهنگ ایران مبدل سازد. ابیانه بدون روح زندگی و حضور انسان، ارگ بم سالیان دیگر است .

 

بررسی و نوشته:مهندس سیدعلیرضاقهاری دبیر انجمن مفاخر معماری ایران

مجله عمران و معماری- سال دوم - شماره 15 - خرداد1385
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

استان مرتبط : اصفهان  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید