تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :3231

الگوهای گمشده باغسازی در معماری ایرانی

الگوهای گمشده باغسازی در معماری ایران

ساخت باغ در کشور ما سابقه طولانی داشته و در تمام دورانها بخصوص دوره اسلامی مورد توجه بوده است و پدید آمدن باغها بستگی به جریان آب دارد تا در گرمای زیاد تابستان در کنار عناصری مانند درخت و سبزه … یک محیط آرامش‌بخش ایجاد می‌کردند. با توجه به این که ایران از لحاظ جغرافیایی در محدوده‌ای واقع شده است که از کمبود آب رنج می‌برده، اما در گذشته با روش‌‌های بسیار استادانه و هنرمندانه از این نعمت الهی در باغسازی ایرانی استفاده شده است و در تمام سطح باغ، آب حضوری مهم دارد و در کنار بهره کارکردی و بهره زیبایی شناسانه، بهره فلسفی نیز از آن برده‌اند که از لحاظ فلسفی، آب اشاره مفاهیمی چون پاکی، طراوت، حیات دارد. در این نوشتار سعی شده که مهم‌ترین نقش‌های آب در باغسازی ایرانی بررسی و عنوان شود. چون باغ ایرانی بیش از هر چیز، داستان سفر آب و پیدایش زندگی پس از مبارزه با خشکی است و به طور کلی باغسازی در کویر نوعی معاشقه با آب است، که مهمترین فرضیه‌های این نوشتار عبارتند از:
۱ـ نقش آب در باغسازی ایرانی، فقط نقش کارکردی نمی‌باشد
۲ـ حضور آب در باغ ایرانی ترکیبی است از «شکل عینی» و «شکل حسی» و هدف از این تحقیق بررسی جنبه‌های مختلف حضور آب به عنوان یک عنصر اصلی در شکل‌دهی باغ ایرانی و نیز درک نقش و ارتباط آب با انسان می‌باشد که مطالعات نگارنده در این نوشتار بیشتر بر اساس مطالعات بصری و بررسی مصداق‌ها صورت گرفته است.
واژگان کلیدی به فارسی : باغ ـ کارکرد ـ زیبایی شناسانه

مقدمه:

در ایران زندگی بسته به آب، عامل مرکزی حیات است از این رو این ماده سمبل زندگی و امید می‌باشد و پیش از ظهور اسلام در ایران، معماری در کنار آب و در دامن طبیعت بدون آنکه آن را مخدوش سازد حضور خود را اعلام می‌کرد. نیایشگاهها (معبد آناهیتا) و آتشکده‌ها در کنار آب و در نهایت احترام به آب شکل می‌گرفتند. گویی آب، گذرگاه انسان برای ورود به دنیای دیگر است، دنیایی خالص که جسم قادر به گذر از آن نیست و در دین اسلام آب را به عنوان عنصری پاک در آئین مقدسش گنجاند و در معماری اسلامی معماران با شناخت قوانین فیزیکی رفتار آب و درک نقش و رفتار آن با انسان، آب را به درون معماری آوردند به طوری که معماران هشت بهشت، چهل ستون، باغ فین، باغ شازده و … از مفاهیم انعکاس، رقص و سکون آب یاری گرفته‌اند. نقش و حضور آب در باغسازی ایرانی را می‌توان به دو دسته کلی تقسیم کرد:
۱ـ نقش کارکردی ۲ـ نقش زیبایی‌شناسانه که در ادامه نوشتار به آن می‌پردازیم.

۱ـ نقش کارکردی:
۱ـ۱ هندسه
۱-۲ محوریت
۱-۳ سلسله مراتب


۲ـ نقش زیبائی شناسانه:
۲-۱ صدا
۲-۲ حرکت
۲-۳ انعکاس

۱ـ نقش کارکردی:

۱-۱ : هندسه:

حضور آب در ایجاد تقسیم‌بندی‌های هندسی باغ بسیار تأثیرگذار می‌باشد به طوریکه تقسیم‌بندی‌هایی که در طرح باغها انجام می‌شد بر اساس گذر آب و تقسیم‌بندی باغچه‌ها و محورهای اصلی و فرعی بوجود می‌آمد به طور مثال در باغ فین کاشان آب از بالا سرشاخه شده، یکی در محور اصلی و دو شاخه عمود بر محور اصلی جریان پیدا می‌کند. در طرف چپ محور اصلی، دو محور فرعی و در طرف راست آن یک محور دیگر قرار گرفته است. این چهار شاخه بوسیله یک شاخه عمود دیگر به هم متصل می‌شوند و در مجموع باغ، بافتی شطرنجی پیدا کرده است. و غالباً در باغسازی ایرانی حوض یا استخر را در یکی از محورهای اصلی فضای باغ احداث می‌کردند، طوری که طول حوض یا استخر در امتداد طول فضای باغ قرار بگیرد.


۱-۲ محوریت:

در باغسازی ایرانی، آب یکی از عناصری می‌باشد که در تقسیم‌بندی هندسی باغ نقش اساسی دارد و یکی از عوامل تأثیرگذار در این تقسیم‌بندی، بحث محوریت می‌باشد که در کوشک‌ها و باغ‌ها آب در مسیر حرکتی نقش هدایت به سمت بنا یا کاخ را دارد. محور اصلی هر باغ که از عناصر مهم هر باغی محسوب می‌شود محل واقع شدن عناصری چون سردر، کوشک، حوض آب و نهر آب می‌باشد. حرکت آب در طول محور اصلی باغ جلوه‌های مختلفی به این محور می‌دهد و با حرکت خود در این محور تحرک و در عین حال نوعی نشاط به فضا می‌بخشد.


۱-۳ سلسله مراتب:

نوع و نحوه استفاده از آب در باغسازی ایرانی باعث ایجاد یک سلسله مراتب حرکتی در باغ‌ها شده است. به طوریکه در برخی از این باغها آب بعد از طی یک مسیری در فواصل مختلف وارد حوض یا استخر می‌شود که معمولاً این حوض یا استخر در جلوی کوشک اصلی به صورت مربع یا مستطیل احداث می‌شد که ایجاد این سلسله مراتب باعث تعریف فضای مکث و حرکتی در باغ‌ها می‌شود. چون روان و جاری بودن در یک آبراه باریک حس حرکت را القاء می‌کند و بعد از رسیدن به یک حوض بزرگ یا بزرگتر و در نهایت سکون، حس مکث کردن را القاء می‌کند به طوریکه در مسیر حرکتی در داخل این باغها به تجربه‌های فضایی متنوعی می‌رسیم.

۲ـ نقش زیبائی‌شناسانه:

۲-۱ صدا:

صدای آب همیشه برای ایرانیان دلپذیر بوده است و بی‌شک صدای دلکش و گوشنواز آب بسیار آرام‌بخش می‌باشد و به هر انسانی احساس اشتیاق و میل به زندگی کردن می‌بخشد. احداث باغ‌ در زمین‌های دارای شیب مختصر، موجب پیدایش جوهایی می‌شد که آب آن‌ها با شرشر و سر و صدای زیاد پائین می‌ریخت و در جاهایی که زمین اختلاف سطح پیدا می‌کرد قسمت‌های شیبدار را با طرحی پلکانی تزئین می‌کردند و کف آن‌ها را با سنگ می‌پوشانیدند. بطوری که جریان ملایم آب پس از برخورد با این سنگ‌ها و ریختن از پله‌‌ای بر پله دیگر تندتر و پرسروصداتر به نظر می‌رسد. در واقع پله‌پله کردن مسیر جریان آب و تند و پر سروصدا کردن آن یکی از روش‌های نمایش جریان آب بود بطور مثال باغ فین کاشان نجوای ستایش آب، زیباترین آهنگی است که به گوش می‌رسد و در مسیر حرکت آب با ایجاد فواره‌هایی حضور آب را اعلام کرده‌اند و منظور از همه این کارها این است که صدا و سیمای روح‌نواز آب هرچه بیشتر مورد توجه و تأکید قرار گیرد.


۲-۲ حرکت:

حضور آب نقش تعیین‌کننده‌ای در ایجاد مسیر حرکتی داشته است بطوریکه در برخی باغها همراه با مسیر عبور رفت‌وآمد، آب نیز در حال حرکت است و به همراه خود پویایی و حرکت را به ارمغان دارد و بعد از طی مسیری در محل‌های خاص به سکون و آرامش می‌رسد و گویی که با جاری بودن، انسان را هدایت می‌کند.

۲-۳: انعکاس:

یکی از عوامل تأثیرگذار بودن آب از لحاظ زیبائی بصری نقش منعکس‌کننده‌ی آن می‌باشد، آب آرام و ساکن حوض انعکاس‌دهنده تصاویر فضاها و عناصر داخل باغ است و بهترین نمونه آن را در بنای چهلستون می‌توان دید بطوریکه انتخاب نام چهلستون بدین دلیل است که بازتاب بیست ستون عمارت در استخری که در جلوی عمارت قرار دارد، آن را دو برابر می‌کند. در واقع هدایت کردن آب در حوضها یا استخرهای بزرگ بخاطر تیرگی و انعکاس آن، مورد پسند بوده است.

نتیجه‌‌گیری:

در باغسازی ایرانی آب یکی از عواملی می‌باشد که در ایجاد شکل نهایی و روحیه باغ تأثیر بسزا دارد که این عامل از جنبه‌های گوناگون حائز اهمیت است زیبائی‌شناسی، فلسفی و …. و جالب توجه این که آب علاوه بر این که عاملی حیاتی برای زنده ماندن باغ محسوب می‌شود در ایجاد نشاط و روحیه نیز نقش اساسی دارد و در پایان این که آب در باغ ایرانی حیات می‌دهد و نشاط می‌بخشد و با تماشای عکس آسمان در آب یاد خالق همیشه در دلهاست.

فهرست منابع و مأخذ:
۱ـ ویلبردونالد، مترجم مهین‌دخت صبا، باغ‌های ایرانی و کوشک‌های آن ـ ترجمه و نشر کتاب
۲ـ حکمتی جمشید ـ طراحی باغ‌ و پارک ـ انتشارات فرهنگی جامع
۳ـ پیرنیا محمدکریم ـ آشنایی با معماری اسلامی ایران ـ انتشارات دانشگاه علم و صنعت
۴ـ مهری سودابه ـ پایان‌نامه کارشناسی ارشد (طراحی اطراف بقعه شیخ زاهد گیلانی ـ سال ۱۳۸۳)

سودابه مهری تالارپشتی - کارشناس ارشد معماری - عضو هیات رییسه سازمان نظام مهندسی ساختمان مازندران

موضوعات مرتبط : باغ ایرانی    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید