Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :848

برخی ویژگی ها در مسجد ایرانی

به مناسبت روز جهانی مسجد 30 مرداد ماه  1384 - مقالات گذشته

«چه کسی می گوید که در اسلام دین را با هنر سازگاری نیست؟ بر عکس، این هر دو با یکدیگر ملاقات می‌کنند و آن هم در مسجد. خدای اسلام - الله تعالی - نه فقط رحیم و حکیم است، بلکه جمیل هم هست، و از همین رو چنانکه صوفیه می‌گویند، دوستدار جمال»1

از لحظه ای که خورشید اسلام طلوع کرد، یعنی آن واقعه هنگفت تاریخی که سمت و سوی حرکت را در زندگی دنیایی به ابناء آدم نمایاند، و تاریخ را حداقل در سرزمین خسرو و کسری به قبل و بعد از اسلام تقسیو نمود، تاکنون، ملت ها و اقوام گونه گونی به مثابه یک امت واحد، با فرهنگ ها، آداب و رسوم و به ویژه با توانایی و درک هنری متفاوت و متنوع در کار ساختن و پرداختن مساجد در سرزمین های وسیعی که از اندلس در باختر تا جنوب خاوری آسیا امتداد دارد، اهتمام نموده اند. بنابراین هر آنچه که دیروز و امروز تحت عنوان معماری اسلامی در سرزمین های گشوده شده، با سبک ها و شیوه های شناخته شده، اندلسی - آفریقای شمالی - شامی و مصری - ایرانی و بین النهرینی - عثمانی- هندو - یمنی و عربستانی ایجاد شده است، در حقیقت هنر مردمان ساکن در این نواحی است که دیرزمانی پیش از ظهور اسلام هر کدام دارای تمدن های درخشانی بوده اند، و اینک در پرتو تعالیم اسلام دارای سمت و سو و شخصیت واحدی شده اند.

اگرچه به ظاهر واجد تفاوت هایی بوده اند که بیش از همه در شیوه تزئین بنا، تجرید و درک هنری مبتنی بر برخی جنبه های فرهنگی مانند آداب و رسوم قومی و سنت های قبیله ای ، اقلیم، عادتها، معیارها و هنجارهای مورد قبول آنها بوده است.

معماران و هنرمندان مسلمان تاکنون نهایت ذوق و خلاقیت هنری خیوش را بدون توجه به اجر و مزدی بذل نموده اند، به گونه ای که گاه حتی از نصب نام و نشان خود هم غافل شده اند.

در بنای بسیاری از مساجد در سرزمین های اسلامی هنرهای گونه گونی در انبیق این خیزش سترگ بهم در آمیخته و معماری در این میدان نقش توازن کننده ای ایفا نموده است.

کاشی کاری نقاشی- گچ کاری- منبت کاری- خوشنویسی و خطاطی کتیبه ها - حتی صوت خوش و موسیقی دل انگیز در صدای مؤذن و قرا ئت کتاب الله. بدان گونه که از بررسی یافته های باستان شناسی در نجد ایران حاصل آمده، پوشش گنبدی با قاعده مدور، نخستین بار بوسیله معماران هنرمند دوران متقدم ساسانی و در بنای کاخهای خسروان، همچون کاخ اردشیر بابکان در فیروز آباد و کاخ سروستان و غیر و بکار رفته که این وضعیت صرف نظر از پوشش فضاهای وسیع و رفیع، موجبات جذبه و شکوه بیرونی و درونی اینگونه بناها را فراهم می آورد که پیش تر با استفاده از قابهای مربع متحدالمرکزی که مرتباً با چرخشی به مقدار نیم قائمه بر روی قاب زیرین و محاط در آن زیگوراتی را به وجود می آورد، ساخته می شد.

اکنون تبدیل آن به شکل مدور در واقع تحولی در جهت دست یازیدن به نرمش و ایستائی بهتر و تقسیم یک نواخت و متوازن تر نیروهای موجود در بنا بوده است. بعلاوه این تمهید خردمندانه معمار را از لزوم بکارگیری احجام و عناصر ساختمانی حجیم و وزین که از پیش برای پوشش فضاهای اصلی و جنبی فراهم آورده بود، بی نیاز کرده و در عوض استفاده از آجر و یا سنگ با ابعاد کوچک، سهل الحصول و قابل حمل را مقدور می ساخت و کار ساختن و پرداختن را آسان می کرد.

بناهای فاخر و نفیسی که از رهگذر این ابداع هوشمندانه حاصل میآمد، این بار مقدر بود تا در شکل دهی به بنای مساجد اسلامی و در خدمت به اهداف مقدس و جهان بینی نو کمر ببندد. ابتکار عملی که در خواستگاه اسلام بکلی بی سابقه بود.

در آغاز تقریباً همه مساجد اسلامی در جای معابد، کاخ ها و کلیساهای سرزمینهای مفتوح و با استفاده از عناصر و مصالح موجود در آنها ساخته می شد. جامع اموی دمشق به عنوان مسجد و مرکز اسلامی که هم پارلمان بوده و هم یک فوروم FOROM2، با هدف نشان دادن قدرت جامعه جوان مسلمانان، در محل پرستشگاه ژوپیتر، خدای خدایان رومی که سابقا به کلیسا مبدل شده بود، ساخته شد. این تبدیل و تبدل که جنبه سمبولیک و در عین حال آرمان گرایانه داشته، نشان از قدرت روزافزون جامعه نوپای اسلامی می دادکه با شکوه و زیبایی زائدالوصفی با استفاده از عناصر ساختمانی موجود در آن از جمله ستونهای مرمرین حجاری شده به شیوه کرنتی که بر روی آنها طاقهای نعلی شکل کار انتقال نیروی وزن سقف را بعهده دارند و مجموعاً شبستان رفیع و زیبایی را بوجود می آورد، به کار گرفته می شود.

در ایران هم غالباً آتشکده ها تبدیل به مسجد شدند از آن جمله می توان از مسجد جامع اصفهان در عهد خلافت منصور نام برد. در این بین مسجد ایرانی علاوه بر افزودن گنبد به فضای شبستان به کمک یک هندسه گام بگام و ایجاد ایوان که به شکوه و جلال آن می افزود، دارای ویژگی های منحصر به فردی است که لططافت و ظرافت در آراستن و تزئین بدنه در داخل و خارج بنا، از آن جمله اند. با این همه میراث متقدمان و تجارب به جای مانده از نها توأم با تنوع وافر و تجربه های سنتی در استفاده از فرم و فضا، به ویژه در معماری مساجد، قرن هاست که به کمال رسیده و به بلوغ هنری و ماندگاری فنی دست یازیده است.

تبلور این مهم را می توان در بنای کوچک زیبا و ظریفی همچون مسجد شیخ لطف الله اصفهان که در اوج زیبابب، ادراک علمی و هنرمندانه و استادی مسلم است، به وضوح مشاهده نمود.

بی مناسبت نیست که به توصیف ویل دورانت مورخ مشهور و معاصر آمریکایی درباره این شاهکار بی مانند اشاره کنیم. او در تاریخ تمدن خود و در آغاز عصر خرد می نویسد: یش از همه داخل مسجد دارای زیبایی شگفت‌انگیزی است که شامل نقوش اسلیمی، اشکال هندسی، چنبرهایی با طرح کامل و یک شکل است.

در این جا هنر مجرد (آبستره) را می‌بینیم ولی با منطق و سبک و اهمیتی که هرج و مرج مبهوت‌کننده‌ای را به عقل عرضه نمی‌کند، بلکه نظم قابل فهم و آرامش فکری را می‌رساند. پروفسور پوپ در کتاب خود «بررسی هنر ایران» می نویسد: کوچکترین نقطه ضعفی در این بنا دیده نمی‌شود، اندازه‌ها بسیار مناسب، نقشه طرح بسیار قوی و زیبا و به طور خلاصه توافقی است بین یک دنیا شور و هیجان و یک سکوت و آرامش باشکوه که نماینده ذوق سرشار زیباشناسی بوده و منبعی جز ایمان مذهبی و الهام آسمانی نمی‌تواند داشته باشد.

پی نوشت ها :

  1. مرحوم استاد زرین کوب
  2. جایی که امور قانونی و سیاسی اجرا می شده، جایی برای بحث و پرسش و پاسخ موضوعات عامه.

بررسی و نوشته: مهدی عباسی
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

موضوعات مرتبط : معماری مساجد    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید