Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1022

بوشهراز منظر تاریخ و اقتصاد (زیبا، متین و نیروبخش)

(مقالات گذشته - فروردین 1387)

              بهار آمد زمین فیروزه گون شد                     به عزم سیر، دلدارم برون شد

              به گل چیدن درآمد بار فایز                       گل از خجلت تمامی سرنگون شد   

                                                                                           فایز دشتستانی

بوشهر سرزمین وفا، زیبایی، فرهنگ و انسانیت است. بوشهر و همه بخش ها و مناطق ان که در جنوبی ترین جغرافیای خاکی ما قرار گرفته است تاجی است بر سر خلیج فارس و نشانه ی ستبری است که میهن آزاده و مستقل ما را صبورانه تحمل کرده است. بوشهر انبارگاه و بن گاه یکی از امید بخش ترین نیروهای حیات بخش تمدن بشری، یعنی گاز است، بدین سان نوید حیات مردمی و عادلانه در سرزمین ما بسته با امید جاودانه در استان بوشهر و در شهر بوشهر است.

بوشهر نخستین هسته های خودانگیخته علیه سلطه و تجاوز بیگانه و استعماری را در خود جا داده است. بوشهر محل تولد دانش و آگاهی در سرزمین ماست. اگر اذربایجان و گیلان به معرفت سیاسی و خوزستان به تامین نیروی زندگی تمدن صنعتی به خود می بالند، بوشهر فخر آگاهی و معرفت، ژرفای تمدن پایداری و کوشش و مخزن امیدبخش سوخت حیاتی برای مردم ایران و بقای تمدن جهانی است.

بخش ها و مناطق کوهستانی استان بوشهر، که اتنهای جنوبی زاگرس سربلند را در آغوش دارد و در امتداد فیروزه ای و مواج گستره ی خلیج فارس دامن گسترده و دشت های کشاورزی و دامداری تفت زده را در شمال در خود دارد، هریک زادگاه و جایگاه ارزش آفرینی های سیاسی، مردمی، اقتصادی و هنری و ادبی اند. حیفم می آید از میان هزاران قهرمان عرصه ی تلاش و مبارزه و مهم از عبداللطیف،میر مهنا، رئیس علی دلواری، که یکی از نمادهای مقاومت تاریخ میهن ماست نام نبریم. اما پیش از آن دریغ که از اعضای فرهیخته کانون نویسندگان در بوشهر از جمله از زنده یاد منوچهر آتشی و علی باباچاهی غافل بمانیم و در کنار آنان زنده یادصادق چوبک، غلام حسین شریفیان و حسین دولایی و از همکاران روزنامه ای خوب و گرم و صمیمی نسیم جنوب را فراموش کنیم. فهرست بزرگان علم و ادب و هنر بوشهر بسی بزرگ تر از بضاعت قلم من و فضای ماهنامه است.

این، اما، همه دین ما به بوشهر، تنگستان، دشتستان، دشتی، دَیر، کنگان، گناوه، دیلم، جم و عشایر استان نیست، بیش از همه چیز باید در برابر کارگران و تلاش گران و آموزگاران شریف استان که در محرومیت و گرمازدگی با جیره ای اندک در صحنه های تولید گاز ارزش می آفرینند سر فروتنی و احترام فرود آوریم. دیدیم به رغم این تلاش ها، کمی خدشه در مدیریت گاز چه سان در سرمای سوزان امسال، صدها تن در مناطق یخ بسته ی سرزمین ما یخ بستند یا دچار گازگرفتگی شدند. با این همه، این تلاش بوشهر بود که جان میلیون ها نفر را نجات داد. سیاست های نادرست و ناکارشناسانه و عملکردهای مبتنی بر منافع و قدرت نمی گذاردبهره برداری از گاز با منافع ملی، رفاه عمومی، عدالت اجتماعی و آینده نگری برای نسل ها سازگار شود و حاصل ان که آن همه تلاش و ایثار در جایی در آذربایجان، گیلان و تهران و مازندران بی اثر می ماند و دریغا، به گمان، راه درست برای بهره برداری و مصرف درست همانا احترام و تفویض قدرت به ارزش آفرینان واقعی کشور از جمله بوشهر عزیز و دوست داشتنی است.

کسی به خوبی نمی داند که واژه ی «بوشهر» تغییر شکل یافته ی « بوخت اردشیر» به معنی شهر رهایی است (یعنی شهری که اردشیر در آن رهایی یافت) یا تغییر شکل  یافته ی ری شهر یا همان «راو اردشیر» که به گفته تاریخ طبری یکی از شهرهایی بوده است که اردشیر، نخستین پادشاه ساسانی، دستور ساخت آن را در سراسر ایران زمین داد و در کنار بوشهر کنونی وجود داشته است. اما قولی نیز می گوید اعراب بوشهر را البوشهر تلفظ می کنند که مخفف این کلمه ابو شهر است و مخفف آن نیز بوشهر، قول دیگری می گوید ابوشهر یعنی پدر شهرها، من هم نمی دانم قول غالب کدام است.

اما واقعیت این است که در زمان ساسانیان بوشهر یا جایی در کنار بوشهر از موقعیت جغرافیایی، اقتصادی و نظامی مهم به ویژه در خلیج فارس برخوردار بوده است. امپراتوری ساسانی به این شهر نوسازی شده و توسعه یافتگی وابستگی جدی داشته است اما بی تردید قدمت سکونت دراین منطقه اقتصادی و جغرافیایی مهم به عصر امپراتوری عیلامی (که البته متفاوت با استان ایلام کنونی است) می رسد. گویا آن زمان نام این شهر لیان ( به معنی آفتاب درخشان) بوده است. یکی از جغرافی شناسان باستان ایران از شهری در همین محل به نام «یوخانا» یا شهر یونانی یاد ککرده است که در زمان سلوکیان (جانشینان اسکندر) ساخته شده بود. گورهای عیلامی و خشت نبشته های چندی از تمدن این قوم در منطقه ی بوشهر کشف شده اند.

در تاریخ به عنوان یک یافته ی محکم آمده است که هخامنشیان در حوزه ریشهر به ساختن بناها و پادگان ها همت گماشتند. یکی از کاخ های مشهور کوروش که در سال 1350 از زیر خاک بیرون آمد کاخ زمستانی است که در یک کیلومتری جنوب برازجان واقع است که گویا جزئی از یک مجموعه ی بزرگ در آن منطقه است. آثار دیگری در نزدیکی سعد آباد از دوره هخامنشی به دست آمده اند. هخامنشیان و ساسانیان از قدرت های دریایی زمان خود بودند و تاریخ نویسان محتمل می دانند که لشکرکشی های کمبوجیه و داریوش هخامنشی به مصر از طریق سواحل خلیج فارس به ویژه منطقه ی بوشهر اتفاق افتاده باشد. گویند اردشیر در گریز از دست اردوان و رسیدن به آب های خلیج فارس بود که فرمان داد شهری نجات بخش درانجا(در بوشهر) بسازید.

           وزین سو به دریارسید اردشیر                     به یزدان چنین گفت کای دستگیر

           تو کردی مرا ایمن از بد کنش                     که هرگز مبیناد نیکی تنش

           به نزدیک دریای یکی شادمان                     پی افکند و شد شارسان کارسان

بعد از اسلام در زمان حکومت دیلمیان، به ویژه در عصر عضدالدوله ی دیلمی، بود که قلمرو حکومت به فارس، خوزستان رسید. از عضدالدوله دیلمی آثاری در بندر سیراف طاهری بر جای مانده است. و از آن جمله است عضدی در سیراف و کشتی بندان نابند (ناوبند).

اتبکان فارس توجه ویژه به خلیج فارس و بوشهر داشتند در دوره صفوی بندر ریگ به مبدأ ورودی دریایی کشور تبدیل شد. در زمان نادرشاه بوشهر اهمیت محدودی در حمل و نقل و عملیات نظامی کشور به عهده داشت. از همان زمان تلاش برای ایجاد کارخانه کشتی سازی در بندر بوشهر آغاز شد (که البته با موفقیت همراه نبود).

در عصر کریم خان زند، دوره ی گسترش امپراتوری های استعماری پرتغال، اسپانیا، فرانسه، انگلستان و هلند آغاز شده بود. هلندیان جزیره خارک را اشغال کردند. مبارزات به رهبری میرمهنای ریگی در همین زمان آغاز شد که منجر به خروج اشغال گران گردید. انگلیسی ه انیز بارها از میرمهنا شکست خوردند.

 در دوره ی جدید با اهمیت یافتن بندر خرمشهر، بوشهر از اهمیت افتاد. اما دوباره به عنوان یک شهر با هدایت و موقعیت در سطحی آرام رشد می کرد بر پایه ی ارزش های درونی خود استوار ماند. با بهره برداری از گار کنگان و سپس ایجاد منطقه ی ویژه­ انرژی عسلویه این شهر رشد تندتری را آغاز کرد ( که البته هنوز از رشد آبادان، خرمشهر و اهواز در آغازین مراحل آن پایین تر است.


نادرشاه برای کوتاه کردن دست عرب های مهاجم از سواحل ایران و حفظ امنیت این منطقه درصدد تاسیس نیروی دریایی نیرومند بود. او عبداللطیف خان را به مرکزیت بوشهر مامور این کار کرد. این نماینده آمد و شدهای زیادی بین کمپانی هند شرقی، صاحبان کشتی و بین چند شیخ عرب به عمل آورد و بالاخره با پی گیری و علاقه و قاطعیتی که داشت بر نگرانی ها و سنگ اندازی های کمپانی هند شرقی غلبه کرد و ناوگان دریایی جنوب را باچند فروند کشتی به راه انداخت. حاصل کار او حمله به بحرین و فتح آنجا بود که منجر به انتقال خاندان طاهری به ایران و ایجاد فضای امن برای ایرانیان بحرین شد. استفاده از ناوگان و فرماندهی عبداللطیف خان برای کوتاه کردن دست شیخ های بحرین از این جزیره یک بار دیگر هم

Booshehr Az Manzare Tarikh

صورت گرفت و این جزیره پس از سال ها جدایی بار دیگر به ایران ضمیمه شد. عبداللطیف خان امام مسقط را نیز در عمان شکست داد و بالاخره توانست خلیج فارس را به منطقه ای آرام مبدل کند. این سردار عاقبت خوشی نداشت و همانند شمار زیادی از رزمندگان استقلال در تاریخ ایران با توطئه حاکمان فارس مسموم و کشته شد.

حکومت بوشهر در زمان نادر در دست خاندان آل مذکور مهمیری بود. طرح جدید شهر بوشهر به دستور نادر و توسط شیخ ناصر ابو مهمیری تدوین سد.در دوره حکومت این خاندان البته شهر بوشهر از رویدادهای ناگوار بی نصیب نماند. حمله ی تیمور میرزا نایب الایاله فارس با یاری روساو خوانین منطقه و غارت شهر یکی از این رویدادها بود. حمله ی اعراب از طایفه بنی عنوب نیز فاجعه دیگری بود. اولین حمله ی انگلیسی ها به بوشهر در همین دوره اتفاق افتاد. هم چنین است تصرف خارگ توسط هلندی ها و مقاومت میرمهنا که به ان اشاره کردم.

در دوره ی کریم خان زند روابط حسنه بین ایران و انگلستان جریان داشت و وبوشهر به مرکز تجارت آزاد انگلیسی ها تبدیل شد. در این دوره قراردادی در 10 ماده بین حاکم بوشهر و نماینده دولت انگلیس برقرار شد و وقتی قرارداد به رویت کریم خان در شیراز رسید او چهار ماده دیگر به ان افزود که البته قدرت انگلیسی ها نسبت به قرارداد قبلی کاهش می داد. کریم خان با مشاهده ی کارکرد واقعی انگلیسی ها قرار داد مزبور را لغو کرد که نتیجه ی آن خروج اعتراض آمیز انها از بوشهر بود. وقتی انگلیسی ها به دلیل بروز بیماری طاعون بصره را ترک کردند کریم خان این رفتار انان را زننده تلقی کرد و ناوگانی را به تعقیب آنان گماشت که نتیجه اش کشته شدن دو نفر انگلیسی بود. آنها ب هرحال برای ایران خواب ها دیده بودند و در نتیجه در سال 1775 میلادی دوباره به ایران بازگشتند و دفتر کمپانی هند شرقی را در بوشهر دایر ساختند.

کمپانی هند شرقی انگلیس (وفرانسه و هلندیان) در جنوب (بوشهر) دست به توطئه ها و مداخله ها زدند. دولت های ناپایدار و بی پایه اواخر صفوی و دوره قاجار توان جلوگیری از این فجایع را نداشتند شیوخ و حاکمان محلی نیز در چارچوب منافع خود از این قدرت های بیگانه تمکین می کردند و با آنان شریک می شدند. مقاومت های مردمی ( که بعد ها نمونه ی به یاد ماندنی آن بعدها در تنگستان به اتفاق افتاد) در مقابل این دو ظلم خارجی و داخلی ادامه داشت اما حکام محلی به شکل های مختلف آن را سرکوب می کردند.

نیروهای انگلیسی در دوره قاجار سه بار به بهانه های مختلف به بوشهر حمله کردند. شرح بهانه جویی هاو مبارزات مردم استان بوشهر تاریخی زبانزد دارد که هر کدام غرور و افتخار ملی مردمی که تجاوز و زور را در برهه هایی از زمان برنتابیده اند یادآوری می کند. در دوره های قاجار به رغم مقاومت مردم، کنسول گری انگلیس در بوشهر محل تجمع و رفت و امد و مداخله ی ژنرال های انگلیسی بود که خود را قدرت بی همتای خلیج فارس می دانستند. لرد کرزن و پرسی سایکی آب های خلیج فارس و جزایر و بنادر آن را ملک موروثی اعلی حضرت انگلیس قلمداد می کردند.

به هرحال با قدرت یافتن حکومت مرکزی در زمان پهلوی اول و سپس با برقراری سلطه ی آمریکا در ایران و منطقه، بوشهر  از تعرض مجزا و ظاهری امپریالیستی در مصون ماند اما در مجموع وابسته به روند توسعه ی وابسته ی ایران شد. در این شرایط بوشهر تا سال 1349 جزئی از استان فارس بود و پس از آن به فرمانداری کل تبدیل و سپس در سال 1352 استان مستقلی شد به نام استان بوشهر.

ارتباط استان بوشهر با شیراز از طریق کوه ها و کتل های سخت گذر و  هولناک میسر بود اما به تریج راه گسترش یافتند و امن و تعریض شدند. با بهره برداری از میدان ها گازی خطوط ارتباطی گسترش و بهود یافتند. خط ارتباطی زمینی جدید از فیروزآباد تا عسلویه مسیری قوی و نسبتاً تندگذر را در اختیار داده است.

 با این وصف سهم استان بوشهر که سابقه ی تاریخی مقاومت و فرهنگ را در خود دارد که از مقاومت در برابر متجاوزان تا مقاومت طولانی در حصار هولناک قلعه زندان براز جان برای آزادی خواهان و عدالت جویان دو ثلث قرن اخیر امتداد می یابد. بوشهر امروز در کنار خوزستان که مسئولیت اصلی گاز را برعهده گرفته است، اما سهم آن ناعادلانه است.

استان از محرومیت ها و تبعیض ها رنج می برد. هنوزبوشهر که مرکز استان گاز کشور است خود شبکه ی گاز ندارد. مسئولین عسلویه هیچ مسئولیتی برای اثرگذاری بر زندگی مردم محروم دشتستان و دشتی و تنگستان به عهده نمی گیرند. توجه به بوشهر  باید مانند علاقه ی همه مردم ما به خوزستان در مرکز توجه وجدان ملی قرار گیرد. بوشهر سرزمینی کرم،وفادار، بی ادعاو در سرشت خود قهرمان است. مردم بوشهر بسیار صمیم، نازنین و بافرهنگ و از حیث شخصیتی، مردمی قوی و با گذشت اند. یادمان نرود که این مردم با معرفت، که زود به خشم نمی آیند، وقتی به پا خیزند زود بر جای نمی نشینند.

و اما نکاتی درباره اقتصاد بوشهر

استان بوشهر آرمیده در امتداد شمالی خلیج فارس، که نیمی سواحل آن را در بر دارد، 22743 کیلومتر مربع مساحت دارد. (74 درصد کل کشور) این استان بین 50 و 53 درجه ی طول شرقی 27 تا 30 درجه عرض شمالی جای گرفته است. جمعیت استان در سال 1385 چیزی بیش از 886000 نفر، یعنی حدود 726 درصد از جمعیت کل کشور در این سال بود. از این جمعیت بیش از 577000 نفریعنی 65 درصد شهرنشین بودند که در 26 شهراستان زندگی می کردند. بقیه شهرها این گونه طبقه بندی می شوند: شهرهای کمتر از 10 هزار نفر جمعیت 14 شهر؛ شهرهای 10 تا 20 هزار نفر 8 شهر؛ شهرهای 20 تا 100 هزار نفر 3 شهر و یک شهربزرگ یعنی بوشهر. دومین و سومین شهر استان برازجان و و بندر گناوه است؛ 7 شهر از این 26 شهر شهرهای بندری اند. جمعیت غیرساکن استان به 5450 نفر می رسد.

میانگین تعدا افراد خانوار در بوشهر بالاست، در حالی که در مناطق شهری ایران این رقم 4/3 است در مناطق شهری و روستایی بوشهر به ترتیب 5/4 و 99/4 می رسد. نرخ رشد کماکان بالا است. برای اوایل دهه ی هفتاد محاسبه ی من در یکی از پژوهش هایی که برای استان داشتم نشان داد در برخی مناطق مانند دشتستان یا گناوه این نرخ به 7/4 می رسد که از بالاترین ها در دنیا بود. شهرهای استان عبارتند از: بوشهر، تنگستان، دشتستان، دشتی، دَیر، کنگان، گناوه، دیلم و جم. جمعیت شهر بوشهر در سال 1335 معدال 18400 نفر بود که در سال های 55 و 65 و 75 به ترتیب به 59000 و 12000 و 144000 رسید و اکنون 170000 نفراست.

بخش اعظم گاز طبیعی کشور از این استان(عمدتاً کنگان و عسلویه) بهره برداری می شود و البته مناطق دیگر کشور گاز همراه نفت را تولید می کند. بنا به آمار 1382 از کل 7/17 میلیون هکتار مساحت بهره برداری کشاورزی فقط 348 هزار هکتار ان در استان بوشهر قرار دارد که فقط 70000 هزار هکتار آن اراضی آبی بود. استان از بی آبی نیز رنج می برد. با این وصف بخش مهمی بیش از 500 هزار تن خرمای تولیدی در ایران به استان بوشهر تعلق دارد. این استان نسبت به جمعیت ومساحت خود سهم بسیار کم تری از دامداری کشور برعهده دارد.

از کل کارگاه های بزرگ (بیش از 10 نفر کارکن) فقط4/0 درصد ان در استان واقع شده اند. به این ترتیب توجه صنعتی به این استان بسیار ضعیف است اما از حیث صنایع پتروشیمی ( برای پلیمر، شیمیایی، آروماتیک) استان به خاطر مجتمع بزرگ اقتصادی و انرژی عسلویه سهم نسبتاً بالایی را دارد و از این حیث نیز رشد می کند. با این وصف اثر رشد زای عمومی در زندگی کشاورزی صنعتی و نیز بر سطح درآمد و رفاه مردم به چشم نمی خورد. می توان در این مورد به طرح های تانول چهارم، الفین دهم و یازدهم، اوره و آمونیاک چهارم و ششم و طرح های مشابه اشاره کرد که در عسلویه در چارچوب شرکت هایی چون پتروشیمی جم، مدیریت توسع و جز ان کار می کنند.

استان بوشهر یکی از پر مناقشه ترین طرح های اقتصادی جهان را در خود جای داده است:نیروگاه اتمی بوشهر. با سی و پنج سال در ازای زمان برای احداث نیروگاهی که باید دو سه ساله تمام می شد آمیخته شده است. صبر مردم بوشهر هنوز لبریز نشده است. قرار است تا چند ماه دیگر نیروگاه به کار بیفتد. ایران کماکان بر حق غنی سازی اورانیوم برای تامین سوخت این نیروگاه پافشاری می کند اما آمریکا و قدرت های غربی و شمار زیادی از کشورهای هم داستان آنان این اقدام ایران را که در حدود 15 سال مخفی نگه داشته بود، اقدامی برای تولید بمب اتمی می داند که بشریت را تهدید می کند.

مردم بوشهر نیز چنان که از ایشان شنیده ام خیل عظیم مردم جهان درباره این سابقه می گویند که گیریم چنان باشد چه کسی گفته است که ایران اتمی بیشتر از آمریکا، روسیه، انگلستان، فرانسه، چین، هند و پاکستان یا بیشتر از حاصل جمع آنها برای بشریت خطرناک است. آیا در مورد آمریکا که 60 سال اخیر هر 11 ماه ی جنگ بزرگ راه انداخته یا در آن مشارکت کرده تهدید علیه بشریت کمتر است؟ من یقین دارم روشنفکران و مردم آزاده و کارگران آگاه بوشهر همانند خیل گسترده هم وطنان خود طرف دار صلح و عدالت و آزادی اند. اما اگر شیوه های دموکراتیک و مشارکت مستقیم مردم تا اعماق جامعه از جمله در استان بوشهر  نفوذ می کرد. هم توان درونی مقاومت مردمی، هم صلح جویی و پرهیز از اتمی شدن و هم تلاش برای نشان دادن ماهیت تبه کارانه نظامی گری اتمی قدرت مندان جهان، در سرزمین ما  پا می گرفت و رشد می کرد.

آگاهی و همدلی مردم ساکن خلیج فارس، جنوب آسیا و خاورمیانه، اعم از ترک و عرب و فارس و اسرائیل و هندو و پاکستانی و بلوچ و پشتو می تواند از هسته های مردمی به جای هسته های تهدیدو تخریب و از همین بوشهر صمیمی نیز شروع شود. ولی اگر این منبع انرژی به آماج تهدید علیه سرزمین و مردم بوشهر تبدیل شود.

بوشهر زیباست  باشکوه است و می تواند محلی برای جذب گردشگران طبیعت گرد، فرهنگی، جامعه گرا تبدیل شود. خلیج زیبا و با شکوه فارس، ساحل آرام بخش و صمیمی آن، کوه های زاگرس، دشت ها و جلگه های استان، سنت ها و رفتارها دوست داشتنی و تماشایی مردم بوشهر و خورشید تابناک منبع اصلی انرژی اقتصادی است. بوشهر در بخشی از خزان، زمستان وماه آغزاین بهار بهشت زمینی رشک آمیز است. بوشهر گاز ایران و بخش مهمی از گاز جهان را تامین می کند. قرار نیست بهره برداری انسانی و توسع گرا و عادلانه به بهره کشی ستم گرانه از طبیعت تبدیل شود. خوبست گاز استان به زیر سفره های نفتی تزریق شود. خوب است توسعه ی پایدار با یاری مردمی پایدار به ثمر بنشیند. خوب است محیط زیست ، شهرها و محیط اجتماعی بوشهر گرامی داشته شود. در همه حال شایسته و بایسته است که مردم استان در تصمیم گیری برای  آن سرزمین شگفت و پربرکت میهن ما مشارکت واقعی و جدی دداشته باشند. از بوشهر و از مردم آنجا همیشه با لبانی پرخنده و دلی پاک و پرامید یاد کنیم. هم میهنان بوشهری نوروزتان پیروز، کاش در آن هوای دلاویز در این نوروز در رویای بیداری سحرآمیز خلیج فارس زمردگون، بر ساحل گوهرین طلایی رنگ، به آن خاک مشک بو در میان مهربانی های شما غوطه می خوردم و از خورشید زرفشان و نیرو بخش آنجا کامیاب می شدم. نیمه شبان با رقص ماه بر دریا به خلسه می رفتم و با شما یک شب کوتاه شروه خوانی هم به یاد عاشقان بوشهر می کردم. اما باشد وقتی دیگر، شاید، اگر عمری باقی بود.به دیگر نوروزها. بهاران خجسته باد.

 

ماهنامه سفر -شماره 14 - فروردین 1387

بررسی و نوشته:فریبرز رئیس دانا

تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

 

استان مرتبط : بوشهر  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید