Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1167

بوشهر-یادداشت های سبز 1 (مقالات گذشته – فروردین 1387)

بوشهر در سال های گذشته بیش از آن که باید بر سر زبان ها بوده است، به واسطه تبلیغات گسترده ی رسانه های بین المللی، دورافتاده ترین مناطق جهان هم به یکباره با این شبه جزیره ی پرآوازه آشنا شدند. اما نه به خاطر پیشینه های تاریخی، جذابیت­های گردشگری با آسمان خراش و مجتمع های ساخته نشده مسکونی و دل انگیزی که چند فرسخ آن طرف تر، حاشیه نشینان خلیج فارس در ماهواره ها برای فروش آن به تکاپو افتاده اند، بلکه به سبب نیروگاه اتمی که در 18 کیلومتری این شهر از سال 1355 در انتظار بهره برداری لحظه شماری می کند و این اواخر گسترش تمامی مناسبات بین المللی کشور با آغاز به کار آن در هم تنیده شده است.قصد ایرانیان از احداث چنین تاسیسات یگانه در منطقه،در اختیار گرفتن کشورهای توسعه یافته است تا در میان همسایگان سرآمد باشیم واعتبار تاریخی خود را باز یابیم وتصور مخالفان این است که آغاز به کار این نیروگاه سوت شروع مسابقه ی هسته ای است که سرانجام در کشورهای عربی و منطقه خاورمیانه دمیده خواهد شد تا هر کدام از دیگری پیشی بگیرند واین موضوعی نیست که کشوره ای غربی خواستار آن باشند.

بوشهر        بوشهر

سفر کوتاه مان به استان بوشهر مقارن بود با سفر آقای احمدی نژاد به این استان، بنابراین به یاران سفر پیغامی فرستاده شد که نهاددهی دولتی درگیر مراسم تشریفات برای ایشان هستند و از همکاری لازم محروم خواهیم بود.به هر تقدیر ترجیح دادیم هفته ی پس از آن و با فرو نشستن تب استقبال از آقای رئیس جمهوری به بوشهر سفر کنیم تا در قیل قال ها گم نشویم.

محل اسکان ما میهمان سرایی متعلق به سازمان میراث فرهنگی و گردشگری بود.عمارتی با معماری قدیمی در بافت قدیم و در شمالی ترین نقطه شهر.بافت قدیم بوشهر را با نام چهار محله بهبهانی،شنبدی، دهدشتی و کوتی می شناسند. گفته می شود که این دسته بندی ها به آن دلیل بوده است که در زمان بنیان گذاری بوشهر،4 طایفه هر کدام قسمتی از شهر را ملک خود می دانستند.این که می گوییم «قدیم» به خاطر این است که بافت قدیم بوشهر ، همزمان با گسترش طرح اسکله ، به تمامی تخلیه، و نیمه مخروب رها شد و مردم به قسمت هایی که در گذشته حومه ی بندر محسوب می شد،نقل مکان کرده اند.

در تمام مدتی که در میهمان سرا اقامت داشتیم به خاطر ندارم قفلی بر در دیده باشم. نه در های اتاق و نه در ورودی و بزرگی که کلون های زیبا و قدیمی بر روی آن نصب بود . عباس جعفری عکاسی پر توان ماهنامه سفر ،بار ها و با خیالی آسوده تجهیزات گران قیمت دوربین عکاسی خود را در اتاق در باز رها می کرد و خارج می شد.درها باز بودند. نه تنها در این میهمانسرای قدیمی بلکه در اکثر خانه های این منطقه که بافت قدیمی داشتند. تک و توک افرادی در این خانه ها هنوز زندگی می کنند اما به سختی بتوانید در کوچه پس کوچه ها پلاک یا نام خیابانی ببینید. ورودی هر خانه مهندسی جالبی دارد و با چرخشی ، فضای بیرونی را به داخل ارتباط می دهد تا ارتباط بصری خارج به داخل خانه برقرار نباشد. درهای این خانه ها اکثرا قدیمی هستند و هنوز اصالت خود را حفظ کرده اند. این شمالی ترین نقطه بوشهر حال هوای خاص خود را دارد.منطقه بافت قدیمی بوشهر به مثلثی می ماند که از دو طرف به دریا و از یک طرف به خشکی مشرف است.

روز اول اقامت ما در بوشهر به کاووش در محله قدیمی بوشهر و بازار آن گذر از نوار ساحلی تا بندر ساحلی هلیله در جوار نیروگاه اتمی بوشهر گذشت.هوای اواخر بهمن ماه  همرا با باد خنکی که از سوی دریا وزیدن آغاز کرده بود برای ما که از هوای بارانی و سرد زمستانی تهران آمده بودیم بسیار خوشایند و دلچسب بود. در موسم بهار این هوا دل انگیز تر هم می شود.

آنچه که از بافت قدیم بوشهر بر جای مانده است عمارت هایی با اتاق های فراوان و پنجره هایی بس فراوان تر است که از میان دریا هر بیننده ای را به وجد می آورد.تجار متمول و اعیان بوشهری زمانی در این منطقه برو بیایی داشتند که ویرانه های  باقی مانده حکایت از آن دبدبه و کبکبه و وجود بندری آباد در خلیج فارس دارد.

بیشتر این عمارت ها اکنون به ویرانه های لرزانی می ماند که عنقریب با تلنگری فرو بریزند،حال آن که معماری بافت قدیم بوشهر ارزش فروانی برای مطالعه دارد. مصاحی چون چوب صندل، چوب ساج و هلال های رنگی که برای ساخت عمارت ها به کار می رفته است و اصول و قواعد معماری هر کدام منطق خاص خود را دارند. این معماری در مقاطعی شباهت هایی با کشورهای حاشیه نشین خلیج فارس، هند، سواحل مدیترانه و زنگبار دارد.

گذرمان به عمارت چهار طبقه دهدشتی در منطقه کوتی بوشهر افتاد. کارگران و بنّاها سرگرم بازسازی بودند. از نماینده متخصص میراث فرهنگی خبری نبود. تقریبا هرکجا که قدم گذاشتیم تلی از خاک و آجر وکاشی سد راهمان بود. معلوم بود که دولت برای دستی کشیدن به سر و روی چنین مکان هایی برنامه هایی دارد اما انگار این برنامه ها منطبق با اصول و مبانی حفاظت از میراث فرهنگی نیست البته مقامات اطمینان می دادند که اشتباه می کنیم. این عمارت در همان محل کوتی قرار دارد و ساخت آن را به حاج غلامحسین دهدشتی تاجر روغن در عهد قاجار نسبت می دهند.

برخی اسناد تجاری یافت شده در این خانه هم اکنون در میراث فرهنگی نگهداری می شود و قدمت برخی از تمبرهای اسناد به 150 تا 200 سال پیش می رسد. تمبرهایی از انگلستان، هندوستان، آلمان و روزگار قاجاریه که اهمیت تاریخی دارند. خود عمارت هم معماری کم نظیری دارد. زیرا اکثر ساختمان های بافت قدیم بوشهر دو طبقه و تعداد انگشت شماری سه طبقه هستند و این عمارت چهار طبقه در میان بافت قدیمی می درخشد. عمده مصالح تشکیل دهنده عمارت دهدشتی گچ، سنگ های مرجانی، آهک یا چوب ساج و صندل است.

تزئینات و گچ بری های زیبا در داخل اتاق ها، درب و پنجره ها و گره چینی هلال ها، دره ها و کنده کاری آن توجه هر بیننده ای را به خود جلب می کند. بالای هر پنجره، هلالی از شیشه های رنگی باعث تلطیف نور و زیبایی دوچندان ساختمان شده است. چند ارسی زیبا با گره چینی و شیشه های رنگی ویژگی عمده ساختمان است و البته در هر طبقه اتاق های فراوانی ساخته اند که با پنجره های نورگیر حسابی روشن شده اند. عمارت دهدشتی زمانی کاربری تجاری و مسکونی داشت و گویا قرار است این محل را به فرهنگ سرا یا موزه ای تبدیل کنند.


یکی از کم بابت ترین ابزارهای اتاق ها در خانه های اینچنینی «بازشوها» هستند.«بازشوها» با دو بخش متحرک و ثابت، وظیفه ایجاد کوران هوا و جلوگیری از نور شدید آفتاب را به عهده دارند. بخشی از این ابزارها با چوب و بخشی دیگر با شیشه های رنگی آراسته شده است و در طبقات بالایی ساختمان تعبیه می شوند. نکته ای که در بافت قدیمی بوشهر فراوان به چشم می خورد این است که این با اقلیم منطقه هماهنگی جالب توجهی دارد. گرمای شدید، توان فرسا و رطوبت بوشهر در تابستان، عمارت سازان را ناگریز از ساختن بناهایی خاص کرده است. معابر بسیار باریک و ساختمان های دو طرف معابر با ارتفاع زیاد و نامتعارف نسبت به شهرهای دیگر ساخته شده، به قدری باریک که گاهی عبور دو نفر از کنار یکدیگر به سختی امکان پذیر می شود. منطق چنین مهندسی جلوگیری از تابش مستقیم خورشید با سایه اندازی دیوارها است و کوران پدیدآمده در معابر، افزون بر پایین آوردن رطوبت معابر، رطوبت دیوارها را نیز به خود جذب می کند. چون سنگ های متخلخل دریایی و ملات، مصالح عمده ساختمان ها را تشکیل می دهد این امر موجب می شود تا رطوبت فضای داخلی نیز جذب شود.

     بوشهر       بوشهر

 

دیوارهای طبقه دوم عمارت ها گاهی چنان به هم نزدیک اند (در حدود 30 سانتیمتر) که آدمی متحیر می ماند دست بنّا چگونه توانسته دیواره دوم را ماله کشی کند. رنگ سفید عمارت ها هم که در اغلب کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز وجود دارد موجب شده است تا گرمای حاصل از نور خورشید جذب نشود.

بافت قدیم شهر بوشهر پر پیچ و تاب است و غریبه به راحتی در آن گم می شود. در گذشته اگر دشمن به این معابر یورش می برد، بلند بودن ساختمان ها موجب می شد. موقعیت خود را گم کند و باریک بودن معابر امکان اجتماع افراد زیاد را نمی داد و در نتیجه شکست دادن شان راحت بود. ضمن این که ساکنان هم می توانستند از طبقه بالا روی آن ها سنگ و آتش بریزند. به همین دلیل بوشهر به طور معمول از غارت دزدان در امان بود.

عمارت مَلک هم از دیگر مکان های صد ساله اخیر و آثار دیدنی بوشهر است که تصاویر آن در بروشورها ابهت قابل توجهی دارد. حال آن که شیر بی بال و دم اشکَمی بیش نیست. درصد تخریب و ویرانی آن بسیار زیاد است. عجالتاً به خانواده های بی سرپناه اجازه داده اند در آنجا زندگی کنند امّا در پشت آن تلی از زباله فضا را متعفن کرده بود. کالبد نیمه جان و نحیف این عمارت توسط مقامات بوشهر نادیده مانده و با توجه به فضای باز اطراف آن به نظر می رسد زمانی باشکوه بوده باشد. اما اکنون چیزی نیست جز مصداق بی توجهی. این بنا هم دچار شوربختی تاریخی بوده است و روایت غم باری دارد. عمارت ملک متعلق به محمد مهدی ملک التجاره بود و معماران فرانسوی در دوره قاجاریه این مکان را با مصالح محلی ساختند. این آدم برای سفری تفریحی ـ تجاری به کشور فرانسه رفته بود و در آنجا کاخ یکی از وزرای قرن وسطی را دید و برآن شد تا نمونه اش را در بوشهر بسازد. اشغال گران انگلیسی پس از ورود به بوشهر کاخ ملک را مقر نظامی خود کردند. انگلیسی ها سال ها در این کاخ بودند و هنگامی که ملک التجاره صاحب اصلی کاخ ورشکسته شد، وسایل و لوازم قیمتی و نفیس آن را خریدندو به انگلستان بردند. با روی کار آمدن دودمان پهلوی در ایران، این عمارت خوابگاه نظامیان رضاخان شد و قشون و سپاهیان قزاق آنجا ساکن شدند. عمارت ملک با وجود چند بار تعمیر و بازسازی سرانجام در اواخر دوران رضاخان رو به ویرانی گذاشت و به علت بزرگ بودن دیگر مرمت نشد.

مشتاق بودیم بافت « مدرسه سعادت» را ببینیم که بعد از دارالفنون تهران، دومین مدرسه نوین ایران است. در مدرسه باز بود و در جوار آن نوجوانان در مدرسه سعادت جدید با شکل و شمایل امروزی مشغول درس خواندن بودند، به دلیل تاثیر این مدرسه درتاریخ فرهنگ و ادب مردم بوشهر، این مکان در سال 78 به ثبت آثار ملی ایران درآمد. این مدرسه قدیمی نیز رو به فرسودگی دارد و نیازمند توجه ویژه است. نکته مهم در پیشینه تاریخی این مدرسه، دانش آموختگان آن هستند که بعدها مدیریت اولین مدارس ایرانی را در سراسر کشور به دست گرفتند.

احمد خان دریا بیگی حکمران وقت بوشهر به سال 1317 ه.ق به فکر افتاد تا از تربیت یافتگان دارالفنون  بخواهد مدرسه ای در بوشهر راه بیاندازند.بنابراین از انجمن معارف که تازه در تهران تشکیل شده بود تقاضای اعزام مدیری آشنا به تربیت و معلم نمود. انجمن مذکور آقای شیخ محمد حسین سعادت فرزند شیخ محمد مجتهد کازرونی را برای پایه گذاری مدرسه ای به بوشهر اعزام نمود.

به دلیل نام گرفتن مدرسه به نام مظفرالدین شاه (مدرسه سعادت مظفری) اعتباری برای اتمام ساختمان مدرسه به گمرک وقت از طریق دربار حواله شد. چندین آموزگار از تهران برای تدریس به بوشهر آمدند، که افزون بر درس های گوناگون دو زبان فرانسوی و انگلیسی را نیز آموزش می دادند. به دلیل پهناوری مدرسه ورزش هایی چون فوتبال و کریکت و مشق نظام در آن انجام می شد. بودجه ی مدرسه از دریافت یک شاهی از واردات  و نیم شاهی از صادرات کالا های بازرگانان ایران تامین می شد. در سال 1355 قمری مدرسه سعادت دولتی شد و تحت ریاست روسای رسمی فرهنگ بنادر اداره گردید.

آقای سعادت معاون تجهیز منابع انسانی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری که نسبتی دور با بنیان گذار این مدرسه دارد به ما گفت که این مدرسه به دلیل نقش ارزنده ای که در گذشته داشته است هم اکنون در زمره  مدارس ماندگار کشور در آمده است و توسط هیات امنا اداره می شود. در آن روزگار به اندازه ای روش های آموزشی رشد یافته بود که دانش آموزان پنجم دبستان می­توانستند به زبان انگلیسی انشا بنویسند.

 

ماهنامه سفر -شماره 14 - فروردین 1387

بررسی و نوشته:همایون ذرقانی

تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

استان مرتبط : بوشهر  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید