Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :886

تحولات شهر جلفا

(مقالات گذشته-زمستان 1387)

1. شناخت تاریخی

تحریر تاریخ شهر جلفا اندکی سخت است، زیرا که غیر از شهر جلفای کنونی، سکونتگاهی دیگر در اعماق چند صد ساله تاریخ، به همین نام و در همین حوالی موجود بوده؛ که علی رغم آبادانی اولیه، اینک کمتر آثاری از آن به جای مانده است. مضاف آنکه در حال حاضر در روبروی شهر جلفای ایران، در آن طرف رودخانه ارس، شهری دیگر به نام جلفا در خاک جمهوری خودمختار نخجوان وجود دارد که داستان شکل گیری این دو شهر کاملاً جدا از هم می باشد.

1-1 عهدنامه ترکمنچای و پیدایش جغرافیای سیاسی جدید

رود ارس تا پیش از تحمیل عهدنامه ننگین ترکمانچای بر حکومت قاجاریه، رودی از رودهای پرآب ایرانی بود که در محدوده سرزمینی ایران جریان داشت. در پی شکست نظامی ارتش قاجاری در برابر ارتش تزاری و به تبع آن، انعقاد عهدنامه ترکمانچای بین دو دولت ایران و روس؛ به یک­باره نظام جغرافیای سیاسی منطقه به هم ریخت. براساس این عهدنامه، خط ارگانیک و محور طبیعی رود ارس که در میان خاک ایران کشیده شده بود، به عنوان خط مرزی و قلمرو حکومتی طرفین مورد پذیرش قرار گرفت و سرزمین های ایرانی واقع در شمال رود ارس به تصرف دولت روس درآمد. در ترتیبات قلمروی جدید، اراضی ساحلی جنوب رود ارس مانند دشت جلفا برای امنیت ایران حائز اهمیتی خاص شدند، زیرا که این اراضی موقعیت سرحدّی یافته بودند.

1-2 تأملی بر جلفای کهن

منطقه ای که از قرن های بسیار دور نام «جلفا» به خود گرفته؛ محدوده ای نسبتاً پهناور استکه در برخی از اراضی دو سوی رود ارس گسترده شده بود. به عبارتی دیگر مردمان قدیمی ساکن در محدوده ی جلفای کهن، پهنه سکونتگاه خود را به گونه­ای ایجاد کرده بودند که رود ارس از وسط آن می گذشت؛ مشابه بسیاری از شهرهای تاریخی ایران که در وسط آنها رودخانه­ای جاری است. لذا رودخانه ارس عامل ایجاد سکونتگاهی به نام جلفای کهن بود. لکن این سکونتگاه تاریخی در دوره صفویه و در کشاکش جنگ های ایران و عثمانی به فرمان شاه عباس اول، تخلیه و اهالی آن به پایتخت جدید صفوی، یعنی اصفهان کوچانده شده و جلفای اصفهان را به وجود آوردند. در دوره قاجاریه و بعد از عهدنامه ترکمانچای و تبدیل نصف المیاه (خط وسط رودخانه) ارس به خط مرکزی، اراضی جلفای کهن که در دو سوی رودخانه واقع بود؛ بین دو مملکت ایران و روس تقسیم شد. امروزه از جلفای کهن ارس، چندان اثری به جای نمانده است، برخی معتقدند کلیساها و یا بناهای متروکه و ویرانه ای که در حاشیه رود ارس و در حوالی منطقه دره شام کنونی پراکنده می باشند متعلق به جلفای کهن هستند؛ لکن اثبات این ادعا، مستلزم بررسی های علمی بیشتر است.

1-3 موقعیت دشت جلفا در ترتیبات قلمروی حاصل از عهدنامه ترکمانچای

از زمان های قدیم عامل مهمی که دشت جلفا را نسبت به سایر اراضی ساحلی رود ارس برتری و تمایز می بخشید، عبور راه تاریخی پراهمیتی بود که با گذر از تنگه دره دیز، ارتباط بخش مرکزی ایران را با سرزمین های شمالی ارس برقرار می ساخت. لذا بعد از عهدنامه ترکمانچای اهمیت کارکردی این راه تاریخی باعث شد دشت جلفا در مقایسه با سایر نواحی سرحدّی ارس اهمیت ویژه ای یابد؛ زیرا که دولت ایران مجبور بود به خاطر کنترل این راه و نظارت بر کاروان ها و افرادی که از آن نقطه مرزی تردد می کردند و نیز اخذ عایدات گمرکی، تأسیسات و ابنیه ای را ایجاد نماید.

براساس نتایج حاصل از مطالعه و بازخوانی اسناد تاریخی راجع به سرحد جلفا، نخستین بناهایی که در آنجا احداث گردیدند؛ به منظور ایجاد امکان برای نظارت دولت قاجاریه بر امور مرزی و گمرکی بودند. در اسناد قاجاری مورد مطالعه، عنوان (نام) به کار رفته برای جلفای ایران، هرگز عنوان شهر نیست؛ بلکه آنچه که جلب توجه می نماید، استفاده آشکار و موکد از عبارت «معبر جلفا» است که برگرفته از نقش مهم راه تاریخی فوق الذکر و تأکیدی ضمنی بر اهمیت آن است.

1-4 نسبت مکانی شهر جلفای جدید به منطقه جلفای کهن

بررسی های موجود نشان می دهند که با توجه به فاصله مکانی نسبتاً دور بین شهر جلفای فعلی با بقایای بناهای پراکنده تاریخی منتسب به جلفای کهن، که در منطقه دره شام و در غرب شهر جلفا واقع شده اند؛ هیچ دلیلی مبنی بر انطباق مکانی جلفای کهن و شهر جلفای جدید وجود ندارد. ساید این ادعا در آینده در پی گمانه زنی ها و کاوش های باستان شناسی و کشف آثار کالبدی کهن که اثبات کننده تعلق تاریخی این مکان به جلفای کهن باشد، زیر سوال برود؛ لکن در حال حاضر ادلّه­ای در این مورد وجو ندارد.

2. شناخت تکوین کالبدی شهر

2-1 رویکردهای عمرانی دوره قاجاریه

همان گونه که ذکر شد، نخستین بناهایی که پس از عهدنامه ترکمانچای در این منطقه احداث شدند، بناهایی بودند که جهت پاسخگویی به الزامات و نیازهای عملکردی ناشی از شرایط مرز به وجود آمده بودند. بناهایی مثل قراول خانه، گمرک خانه، چاپارخانه، تلگراف خانه و یا بناهایی که به کاروان ها ارائه خدمات می کردند مثل حمام و غیره که خوشبختانه در حال حاضر پنج مورد از این بناها باقی مانده اند.

در اواخر عهد قاجار و مقارن با سال های جنگ جهانی اول، در همین سرحد جلفا بود که ایران برای اولین بار از طریق ریل راه آهن به یک کشور خارجی وصل گردید. در آن زمان دولت روس با احداث یک خط راه آهن از سرحد جلفا تا دارالسلطنه تبریز، نفوذ شبکه ریلی خود را تا این شهر گسترش داد. بدین طریق دولت روس توانست ضمن تسهیل در برقراری ارتباط تجاری با «بازار تبریز» که در آن زمان فعال ترین و بزرگ ترین بازار ایران بود، در مواقع ضروری نیز به نیات نظامی و مطامع سیاسی خود جامه عمل بپوشاند.

2-2 رویکردهای عمرانی دوره پهلوی

با شروع حکومت پهلوی در سال های اولیه قرن شمسی جاری، ایران به منظور سامان دادن به اوضاع مرزی و گمرکی، تصمیم به رونق و عمران سرحد جلفا گرفت. ولی با تسرّی جنگ جهانی دوم به سرحدات ایران و سپس هجوم ناگهانی قشون شوروی به جلفا و اشغال سرحد جلفا؛ عمران و رونق این منطقه به تخریب و رکود مبدل گشت. به نحوی که جلفا تا اواسط دهه سی شمسی که دولت ایران اراده به آبادانی و شکوه این شهر گرفت، یک سکونتگاه حاشیه مرزی و محقر بود.

2-2-1 حوادث دهه سی و توجه به عمران شهر جلفا

بعد از کودتای 28 مرداد 1332 هجری شمسی و تغییر اوضاع سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران و با شروع دومین برنامه هفت ساله اقتصادی کشور (1341-1334ه.ش)، توجه جدی به عمران شهر جلفا به دلیل استعداد منطقه آغاز شد. زیرا براساس برنامه هفت ساله دوم اقتصادی کشور می بایست با تکیه بر استفاده از منابع موجود در مناطق مستعد به عمران آن مناطق پرداخته می شد. از این زمان به بعد شهر جلفا مراحل تکوین کالبدی جدید خود را آغاز نمود.

2-2-2 پتانسیل های منطقه برای عمران شهر جدید

دلیل اصلی رویکرد دولت به این نقطه مرزی، اهمیت بی بدیل گمرک جلفا و وجود زیرساخت های ترابری ریلی و جاده ای در آن بود. این مزایا می توانستند در صورت برنامه ریزی اصولی، موجبات بهره مندی بیشتر ایران از مزیت استثنایی ارتباط خطوط ریلی جلفا به شبکه ریلی کشور شوروی را فراهم آورد. همان گونه که قبلا ذکر شد. اتصال ریلی جلفا به شبکه ریلی کشور شوروی تاریخچه ای بلند دارد و در اواخر دوره قاجاریه و در ایامی که هنوز انقلاب اکتبر 1917 در روسیه رخ نداده بود، انجام گرفت.

از سویی دیگر جلفا یکی از دروازه های تاریخی و مهم ایران به سمت همسایه ابرقدرت شمالی بود که در آن سال ها (سال های میانی دهه 30 شمسی) رهبری اردوگاه کمونیسم را برعهده داشت و نگرانی تسرّی ایدئولوژِی کمونیسم به جامعه ایران، از دغدغه های حکومت شاه بود. حکومت ایران هرچند در آن سال ها نوعی تقابل با همسایه ابر قدرت شمالی را تجربه می کرد، لکن می کوشید که شرایط حسن هم جواری با آن را حفظ نماید و از بروز تنش خودداری به عمل آید. همین حساسیت حکومت ایران به نوع تعامل با شوروی یکی دیگر از پارامترهایی بود که در نحوه برنامه ریزی برای آفرینش کالبدی شهر جلفا در سال های میانی دهه 30 شمسی اثر گذاشت. رفت و آمد و حضور فراوان اتباع دولت شوروی مانند خدمه قطارها، کارمندان گمرکی و ... در شهر جلفا، دولت ایران را ترغیب می کرد که کیفیت محیط و هنجار کالبدی شهر آبرومندانه باشد و رونق و شکوفایی ناشی از سیطره تفکر سرمایه داری؛ در کالبد شهر متجلی گردد. این در حالی بود که شهر جلفای جانب شمالی ارس که در روبروی شهر جلفای ایران، در خاک نخجوان و در حاکمیت دولت شوروی بود؛ از نظر سیمای شهری و نیز کیفیت معماری شهری وضعیت چندان قابل تحسینی نداشت و بیشتر به یک مجتمع خوابگاهی فرسوده می ماند.

2-2-3 برنامه ریزی شهر جلفا و ملاحظات دفاع غیر عامل

از دیدگاه ملاحظات دفاع غیرعامل، دشت جلفا در برابر تهدیدات احتمالی از جانب مرز شمالی، بسیار آسیب پذیر است و به سادگی می توان در دیدرس و تیررس تهاجم احتمالی قرار گیرد. از این دیدگاه تنها عامل دفاع طبیعی برای شهر از جانب شمال، همان رود ارس است.

در دوره پهلوی برنامه ریزان عمرانی می دانستند که بقا و دوام سرمایه گذاری هایی دولت در شهر جلفا، منوط به شرایط صلح است و اگر در روابط دولتین ایران و شوروی اختلافی منجر به جنگ پدید آید، در آن صورت جلفا یک شهر کاملاً آسیب پذیر خواهد بود. لهذا دولت ایران علی رغم ریسک سرمایه گذاری در جلفا، با توجه به وجود زیرساخت های ترابری و گمرکی و نیز نقش ویژه ای که این شهر می توانست در بسط مبادلات فرامرزی کالا ایفا نماید؛ به توسعه و عمران آن روی آورد.

2-2-4 نگاهی بر شیوه شهرسازی جلفا

شیوه شهرسازی جلفا در میان شهرها و سکونتگاه های انسانی واقع در کرانه ایرانی رود ارس، کاملاً یک استثنا است. زیرا هندسه پلان شهری جلفا، یک هندسه سیستماتیک بوده و این برخلاف پلان شهرها و سکونتگاه های تاریخی منطقه است که به خاطر اثرپذیری از عوامل طبیعی - محیطی و تحولات تاریخی - اجتماعی، هندسه ارگانیک یافته اند. به طور کل شیوه شهرسازی جلفا یک تجربه جدید در منطقه به حساب می آید؛ زیرا این شهر برای آفرینش از حمایت مستمر دولت برخوردار بوده و این برعکس نحوه رشد ارگانیک و تدریجی شهرهای سنتی است. لذا فهم انگیزه های مستتر در تفکر شهرسازی جلفا می تواند ما را به این حقیقت رهنمون باشد که جلفا نمونه ای از شهرهای نوبنیان ایرانی است که در برنامه ریزی، طراحی و ساخت آن، اراده و توجه ویژه حکومت مرکزی کاملاً اثرگذار بوده است.

3. شهر جلفا و تحولات سال های پس از پیروزی انقلاب

3-1 شهر جلفا و سال های جنگ

در بین سال های 1359 تا 1367 شمسی یعنی مقارن با سال های جنگ هشت ساله ای که از سوی عراق بر ایران تحمیل شد؛ تاسیسات گمرکی جلفا وظایف کارکردی بیشتری را متحمل شد. زیرا که گمرک جلفا توانست خلأ سقوط گمرک خرمشهر و ناکارآمدی بنادر جنوبی را پر کند. در این سال ها و به خصوص چند سال آخر جنگ، شهر جلفا از نظر ارائه خدمات گمرکی بازرگانی و ترابری نقش حیاتی برای کشور پیدا کرده بود.

3-2 شهر جلفا در سال های پس از جنگ

در حالی که در سال های پس از پایان جنگ ایران و عراق، دورانی جدید برای عمران شهرهای ایرانی آغاز می شد؛ شهر جلفا به یک باره دوران رکود ناخواسته ای را تجربه نمود. کم فروغ شدن رونق شهر در آن سال ها برعکس تحرک و پویایی شهر در طول سال های جنگ بود علت این رکود در منازعات برون مرزی و در پی مناقشه قره باغ رقم خورد.

در ابتدای دهه هفتاد شمسی در پی تجزیه اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی، جغرافیای سیاسی منطقه قفقاز دستخوش دگرگونی شد و به تبع آن کشورهای جدید همراه با چالش های جدید سیاسی ظهور نمودند. جنگ دو کشور ارمنستان و آذربایجان بر سر مسئله قره باغ، باعث شد ارتباطات ریلی و جاده ای بین این دو کشور قطع شود. به همین دلیل شبکه ریلی منتهی به شهر جلفا که با عبور از خاک این دو کشور به اروپا و شرق آسیا پیوند می یافت؛ ناکارآمد شد و ففقط امکان ارتباط ریلی با جمهوری خودمختار نخجوان باقی ماند. در نتیجه ثمره منازعه نظامی کشورهای همسایه آن شد که تاسیسات عظیم گمرک و راه آهن جلفا با رکود مواجه شوند و شهر نیز با اعتبار قبلی خود در عرصه بازرگانی را از دست بدهد. 

 

بررسی و نوشته: محمد باقر کبیر صابر
فصلنامه هفت شهر - شماره25-زمستان 1387
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

 

استان مرتبط : آذربایجان شرقی  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید