Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :961

تهران، از روستا به کلان شهر

(مقالات گذشته-تیر 1384)   

فقدان تمایز و تفکیک اساسی بین ساختارهای اجتماعی - اقتصادی (شهری و روستایی) در جامعه ایران از دیرباز تاکنون یکی از مسائل مهم در شکل گیری و فرایند توسعه اجتماعی - اقتصادی بوده است. عدم تفکیک جامعه روستایی و شهری و در هم پیچیدگی های روابط بین آن ها، تنها به زمینه های اجتماعی و اقتصادی منحصر نمی شود. بلکه انواع فضاهای ساخته شده را نیز در بر می گیرد و در زمینه بسیاری از شاخص های فضایی  و کالبدی می توان بازتاب این در هم تنیدگی را مشاهده کرد. به عبارت دیگر بسیاری از شهرها و فضاهای شهری در ایران از ساختارهای روستایی تاثیر می پذیرند. این پیوستگی و ارتباط از مرحله نخستین شکل گیری شهر اغاز می شد و گاه تا مراحل توسعه نهایی ادامه می یابد. به همین سبب است که بسیاری از شهرهای بزرگ ایران در پی توسعه یک روستا پدید آمده اند و شمار شهرهایی که از آغاز به عنوان یک شهر طراحی و ساخته شده اند بسیار اندک است.

تهران نیز روستایی در دامنه البرز و بین شهر تاریخی ری و آبادی های شمیرانات بود که در قرن دهم هجری، در دوره صفویه، به عنوان یک شهر توسعه یافت و پیرامون آن حصاری کشیده شد. تا اواخر دوره صفویه شهر به صورتی نسبتاً معمول توسعه یافت اما از هنگامی که تهران به عنوان پایتخت حکومت قاجار مورد استفاده قرار گرفت. به صورتی بی قاعده گسترش پیدا کرد و جمعیت آن به گونه ای روزافزون افزایش یافت.

از یک سو افزایش سریع جمعیت و توسعه فضای تهران و از سوی دیگر گسترش روابط بین المللی در زمینه های سیاسی و اجتماعی موجب آشنایی ایرانیان با جوامع غربی شد. در مرحله بعد، اعزام عده ای از دانشجویان ایرانی به کشورهای غربی و سپس رفت و آمد عده ای از رجال و درباریان به غرب موجب آگاهی بیشتر مردم از مظاهر فرهنگ و تمدن غربی شد، به گونه­ای که در پی یافتن راه حل برای مسائل و مشکلات اجتماعی به پدیده ها و الگوهای غربی توجه کردند و تلاش نمودند که با تقلید از ساختار و روابط اجتماعی و فرهنگی در جوامع غربی در راه توسعه سیاسی و اجتماعی گام بردارند. این رویکرد سرانجام منجر به شکل گیری انقلاب مشروطیت و سپس تشکیل سه قوه مقننه، قضاییه و مجریه و نهادهای اجتماعی و اداری مربوط به آن شد. در آن هنگام عده ای گمان می کردند که تقلید و تبعیت کامل و مطلق از نهادها و الگوهای غربی می تواند موجب پیشرفت سریع و همه جانبه جامعه ایرانی شود. اما در تجربه ای طولانی که تقریباً یک قرن و نیم طول کشید، آشکار گردید که نمی توان بدون توجه به خصیصه های منطقه ای و بومی و تنها با تقلید از مظاهر فرهنگ و تمدن سایر کشورها به توسعه ای پایدار دست یافت.

به نظر می رسد که در زمینه جنبه های کالبدی و معمارانه شهر در ابتدا مسائل ساده تر بود. توسعه و کاربرد سلاح ها آتشین و به ویژه توپ سبب شد که کارکرد دفاعی حصار پیرامون شهر از میان برود و به همین سبب در طرح توسعه شهر تهران که در دوره ناصرالدین شاه روی داد تنها به ساختن خندقی در پیرامون شهر اکتفا شد و دیگر حصاری ساخته نشد.

برتری سلاح های آتشین نسبت به سلاح های سرد و در نتیجه افزایش توان نیروهای نظمیه و تأمین امنیت شهری بیشتر نسبت به گذشته به همراه کاربرد برخی از وسایط از جمله کالسکه و هم چنین طراحی و اجرای طرح های شهری در زمینه گسترش شبکه ارتباطات شهری منجر به تحداث خیابان هایی مستقیم و عریض شد. ساختن این خیابان ها در مدتی کوتاه و در پی استفاده از وسایل نقلیه موتوری به سرعت گسترش یافت و بافت کهن شهر را دگرگون کرد.

در نخستین وهله، الگوی تقسیم زمین برای احداث واحدهای مسکونی از شکل و امتداد خیابان تاثیر پذیرفت. سپس ایجاد نوعی امنیت نسبی و اهمیت یافتن دسترسی سواره موجب شد که زمین های واقع در کنار خیابان ها و سایر معابر اصلی اهمیت بیشتری نسبت به زمین های واقع در درون بافت شهری یافتند. به همین ترتیب بسیاری از فضاهای تجاری و خدماتی به تدریج به کنار خیابان ها انتقال یافتند و مهم تر از آن این که همه فضاهای متعلق به نمادهای جدید مانند ساختمان بانک­ها، وزارت خانه ها، شهرداری ها و سایر مراکز اداری و خدماتی در کنار خیابان ها استقرار یافتند.

این تحولات بر ساختار فضاهای معماری نیز تاثیر گذاشت و معماری درون گرای تهران را به گونه ای خاص از معماری برون­گرا تبدیل کرد که با الگوهای رفتاری و فضاهای شهری هیچ گاه به صورتی مناسب سازگاری نیافت و هنوز نیز تهران فاقد ساختار شهری برای زندگی سالم و آرام ساکنان شهر است.

اگر بسیاری از مسائل تهران از نگرشی واقع بینانه مورد بررسی قرار گیرند، تنها مسائل این شهر به شمار نمی آیند، بلکه برخی از آن ها جنبه های ملی و منطقه ای دارند. یکی از این گونه مسائل، موضوع مرکزیت اداری - اقتصادی تهران است که جنبه­ای فراشهری دارد و بدون توجه به مسائل ملی کشور و ایجاد دگرگونی های لازم در آن نمی توان به حل آن پرداخت.

برخی از معضلات اقصادی چه در سطح ملی و چه در سطح شهری چنان تاثیرات ناهنجاری بر ساختار کالبدی و سیمای شهر برجای گذاشته که به سادگی نمی توان به راه حل های موضعی یا کوتاه مدت اندیشید. برای مثال فروش تراکم ساختمان که یکی از منابع اصلی شهرداری برای تامین هزینه های شهری است، مسائل کالبدی متعددی را برای شهر ایجاد کرده است که از جمله آن ها می توان به تراکم نامناسب جمعیت و فضای ساخته شده در برخی از مناطق شهری، تداخل یا همجواری بعضی از کاربری های ناسازگار، از میان رفتن سیمای شهری موزون و برنامه ریزی شده و بی توجهی به جنبه های کیفی فضاهای معماری اشاره کرد.

در زمینه طراحی و احداث فضاهای معماری نیز مسائل متعددی وجود دارد که بررسی آن بدون شناخت دقیق عوامل موثر در شکل گیری آن ها میسر نیست، زیرا عوامل اجتماعی و اقتصادی نقش مهم و تعیین کننده ای در صورت و ساختار فضاهای معماری دارند. از جمله ارزش اقتصادی زمین و خانه و جنبه کالایی آن یکی از نکات مهمی است که موجب از میان رفتن جنبه هایی از کیفیت فضایی بناها شده است.

 

بررسی و نوشته: حسین سلطان زاده
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

استان مرتبط : تهران  
عضو مرتبط : حسین سلطان زاده  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید