تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1243

خـرد شـهـر - The intellect of the city

خرد شهر مانند تاریخ شهر فراز و نشیب بسیار داشته است و تغییر ماهیت زیاد داده اما هیچ گاه شباهتی با هرج و مرج کنونی شهر سرمایه داری امروز و رقابت های آزاد و ویرانگرش نداشته. ماهیت و مضمون خرد شهر، چه در قالب خرد یک الیت از نخبگان و مدیران، چه به شکل شوراهای منتخب و موقت، بر اساس دوران طولانی تجربه و انباشت دانش تجربی، رفته رفته سامان و ساختار یافته و به طور فراگیر به خرد جمعی تبدیل شده که، در جوامعی به هرحال طبقاتی و رژیم های معیشتی و تولیدی دوره ای، اساس کار و برنامه ی مدیریت شهر بوده است. برای بررسی این موضوع لازم است به موارد مشخص تاریخی تاریخ تمدن بشر و چند نمونه ی مهم آن بپردازیم تا در کلیات نمانیم و آنقدر ادامه دهیم تا این شرط، کافی هم بشود.

دلیل این که شهر اور و حکومت سومرها، قبل از شکست نظامی اشرافیت کشاورزی آنها از اشرافیت تجاری سامی های بابلی و ذوب شدنشان در حکومت سرمایه داری نو پا، توانست پس از مهاجرت از شمال، مدت 2000 سال در میان دجله و فرات تداوم یابد وجود همین خرد شهر، مانند یک دی. ان. آ. بوده که حذف نمی شده و زمینه ی عملکرد حکمرانان و مدیران شهر بوده، وگرنه، زودتر از شکست نظامی دچار توطئه و فرو پاشی از درون می شد. اور، شهری پهناور کنار فرات، با کانال های آبیاری منظم و حتی المقدورموازی برای محاسبه ی مساحت زمین های زیر کشت و محصول آنها، بنابر مرغوبیت و شرایط قطعات، کار دسته جمعی کشاورزی روی زمین های عمومی، اگر دیوار و حصار و باروئی هم داشته می بایست، نسبت به تراکم جمعیت و ضریب رشد آن،بسیار فراخ، پهناور و دست و دلباز بوده باشد. اما عموما در تمدن کهن و نظام پادشاهی، دیوار شهر به همان دیوار قلعه ی حکومتی مانند هگمتانه ( از قول ماکس وبر در اقتصاد تمدن های کهن) خلاصه می شد.

اور، شهر دوهزار ساله :

باغ شهری بزرگ که بدون رقابت با طبیعت یا با قدرت های دیگر بر سر مالکیت زمین، به علت فراوانی آب شیرین نسبت به جمعیت، و بدون نیاز به جنگ و تخریب و خونریزی، که برعکس شهرهای فئودالی محصور در حصار تنگ سنگ، به شکل و اندازه ی ارگانیک وسعت یافته بود. شهری چنین وسیع، با نظام کشاورزی پابرجا، با تجارتی کاروانی چنان دور و دراز تا معادن لاجورد رگه طلائی در افغانستان کنونی و تعاون با شهر آراتـّا ( جیرفت)، مخترع خط همزمان با مصری ها و ادبیاتی مانند گیلگامش که با خدایان کلنجار می رفت، و معابدی مانند زیگورات ها و جشن های بهاره نمی توانست بدون خرد جمعی و مدیریت خردمند و برنامه ریزی کشت و داشت و برداشت و انباشت و توزیع، 2000 سال تداوم پیدا کند. دوران نخست شهر اور ماهیتی سوسیالیستی داشته یعنی زمین همگانی بوده و تولید مازاد و انباشت سرمایه هنوز در دست اشرافیت کشاورزی آنقدر نشده بود که توانسته باشد طبقه ی ممتاز اشرافی را برفراز مردم کشاورز ایجاد کرده و مالکیتی خصوصی بر زمین و ابزار کاررا بوجود آورده باشد.

خرد اور بدین گونه بود که با وجود یک سیستم نیرومند بورکراسی، به یک امپراتوری نظامی تبدیل نشد، با کسی درگیر نشد، نجوم را دریافت، برای جبران کمبود معادن فلزات دست دوستی و همکاری به سوی آراتا دراز کرد : " آیا شود که آراتــّا برای ما ساختمانهایی با گنبد لاجوردی بسازد؟". ظروف سنگی حکاکی شده با نقش گیلگامش و مار که در جیرفت یافت و در موزه ی ایران باستان نمایش داده شد، هم نشان از مبادلات پایاپای میان سومر و جیرفت بوده و هم نشان از این که در آن زمان چرخ خراطی اختراع شده بود و هم ساخت ابزاری سخت تر از سنگ خاکستری که بتواند آن را هم از بیرون و هم از درون تراش داده و گلدان سنگی بسازد و به آراتا هدیه کند. سومر شاید با شوش و صنعتگران سرامیک رنگارنگ و زیبایش نیز در ارتباط بوده اما با شهر آنائـو در کرانه ی دریای مازندران در ارتباط بوده است. بعضی مدارک سومر ها و گیل ها را از یک ریشه یا آشنا به یکدیگر می دانند. ساعت آبی را همراه با مصری ها و خط میخی را با عیلامیان بوجود آوردند و برای کنترل مصرف غلات از سیلوهای افقی با مقطع ذوذنقه ای، به قول گرهرد هرم در فنیقی ها "هندسه ی سه بعدی و ریاضیات و جذر دو و سه درجه را دریافتند. با سواد بودند و خواندن و نوشتن می دانستند، در خیابان هاب پهن سنگفرش قدم میزدند، در خانه ها و ویلاهای بزرگ با سیزده و چهارده اطاق و دیوارهای ضخیم می زیستند و روز را به دوازده ساعت 60 دقیقه ای یا سه هزار و ششصد ثانیه ای تقسیم می کردند و مشکلات مالیاتی را حل می کردند و اهل ادبیت بودند".

بدینگونه شاید بتوان حدس زد سومرها از کجا و چگونه به وجود معادن لاجورد رگه طلائیی در افغانستان با خبر بوده اند. همانگونه که فنیقی ها از وجود معادن روی در جزیره ی انگلستان با خبر بوده و آنها نیز مانند سومرها نه اهل جنگ و کشتار که دارای خرد و مدیریت صنعتگری و دانش و تجارت بودند اما این بار از راه دریا و با کشتی های اقیانوس پیمایی که می توانستند، با ترفندهایی که دیگران نمی شناختند، از ستون های هرکول، جبل الطارق امروز، بگذرند، شهر کادیس را در کرانه ی جنوب باختری اسپانیا پی ریزی کند و تا انگلستان عقب افتاده پیش بروند، زمین بشکافند، سنگ معدن بیابند و در کوره ها قلع را استخراج کرده برای ساخت برنز به کار ببرند. تورهای وزین ماهیگیری که بتواند با جریان آب عمیق مدیترانه در جبل الطارق به طرف اقیانوس اطلس، کشتی های فنیقی را به بیرون بکشاند، همانند لوله کشی آب شیرین توسط قیف های سفالی وارونه، از کف مدیترانه به شهر- جزیره ی صور هنگام محاصره ی 13 ساله ی نبوکد نصر بابلی، جزو خردی بود که می بایست در حیطه ی محدود کسانی قرار می گرفت تا به گوش رقیبان نرسد. این خرد، در مصر و در سومر، فقط به پادشاه و فرعون و کاهنان معابد محدود می شد که می توانستند فرا راه رسیدن طغیان رودهای بزرگ نیل و دجله و فرات را از روی کنترل گردش سماوات و صورت های فلکی ببینند و از طرف خدایان به مردم هشدار دهند تا کار کشاورزی را تنظیم و برنامه ریزی کنند. انحصار این خرد نقش ویژه و اقتدار اجتماعی مذهبی به کاخ و معبد می داد که برای تداوم حکومت نیاز داشتند، اما ریشه های آن خرد را باید در انباشته شدن دانش در طول دورانی چند ده هزار ساله و حتی قبل از دروه ی نو سنگی جستجو نمود. نقش صورتهای دوازده گانه ی فلکی مربوط به 40 هزار سال پیش در غاری گرد در فرانسه، که بنابر گفته ی خانم باستان شناس فرانسوی، اگر شفاف بود، روی صورتهای فلکی قرار می گرفتند، می تواند به این رد یابی کمک کند.

در یکی از نوشته های پادشاهان سومر، به قول ماکس وبر، آمده : "آزادی را دوباره برقرار کردیم، و بردگی قدیم را از میان برداشتیم (...) و از آن هنگم در قطعه زمین 10 برای دفاع از تهی دستان، مباشر مالکان بزرگ وجود ندارد". زمان این نوشته معلوم نیست و احتمالا به دوران دوم سومر و سلطه ی واسطه گران معابد مربوط می شود.

منشور همورابی نیز خرد مدیریت پادشاه را نشان می دهد که در دوران حکومت بابل و رشد نظام سرمایه داری مالکیت خصوصی بر زمین و بر ابزار تولید و انسجام طبقه ی اشرافیت تجاری و زمین داران کوچک و متوسط و سیستم بانک داری بزرگ می کوشد به اقتصاد جامعه که به سوی رشد برده داری و شکاف طبقاتی پیش می رود، و بر تعداد برده ها و تهی دستانی که نمی توانند ابزار تولید خود را که در بانک رهن گذاشته اند باز پس بگیرند و برده می شوند، می کوشد نظم عادلانه ای را برقرار کند. برای شناخت آن خرد لازم است تمام این منشور را که نظام مالیاتی، مالکیت بر زمین و ثبت اسناد، ممنوعیت ضبط رهنی گاو و گاو آهن کشاورزان توسط بانک ها، نظام اجباری دفاع و غیره را بشناسیم و برای آگاهی به دانش و خرد تمدن کهن تحلیل کنیم.

لازم است شهرهای 5000 ساله را رد یابی و بررسی کنیم، مانند اِبلا، هفت کیلومتری جنوب غربی دمشق، شهرصنعتی و تجاری بسیار پیشرفته از نظر قوانین حقوقی و دارای ارتباطات مهم با امپراتوری آشور، پایتخت امپراتوری هیتیت، شهر شوش پایتخت ایلامیان، هگمتانه، مارلیک، شهر سوخته و سیلک، شهرهای بدون باروی جزیره ی کرت و کاخ های آن مانند کنوسّو که تمامشان حکومت های پادشاهی داشته و شهر پیرامون کاخ بزرگ و با مرکزیت آن مدیریت می شده است.

فرخ باور - 1 شهریور 90

مجموعه مقالات مرتبط : خرد شهر    
عضو مرتبط : فرخ باور  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید