تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2248

خرمشهر، میراث فرهنگی جنگ

خرمشهر تنها شهر ایران بود که به اشغال نیروهای بعثی درآمد. عراقی ها از خرمشهر ویرانه ای ساختند که حتی امروز هم نام آن برازنده اش نشده و دیگر کسی نخل های برفراشته شهر را ندیده است. اشغالگران تخم مرگ را در شهر پاشیدند و بسیاری از خانه های آن را ویران کردند. امروز وضع خرمشهر چنگی به دل نمی زند و اثر از آن هیبت و جلال در بزرگترین بندرگاه خاورمیانه قبل از وقوع جنگ، در شهر دیده نمی شود.

تصاویر زمان جنگ خرمشهر بیشتر به عکس هایی شباهت دارد که از شهری زلزله زده گرفته شده باشد. اما وقتی رد رگبار مسلسل ها، محل اصابت خمپاره ها و گلوله توپ ها و ترکش ها، سوراخ عبور موشک آرپی جی و توپ 106 بر در و دیوار، رد ترکش "خمپاره زمانی" را روی پشت بام ساختمان های نیمه مخروبی که به سختی سرپا ایستاده اند، لاشه پوکه های توپ و گلوله روی زمین و حتی خمپاره های عمل نکرده را دنبال می کنی، تازه متوجه می شوی. آری اینجا جنگ سختی به وقوع پیوسته و اشغالگرانی با هیبت انسانی به جان انسان های خرمشهر افتاده بودند.

خرمشهر شهری جنگ زده است که تقریبا دو دهه آبادانی را پشت سر گذاشته است. چهره خرمشهر امروز تغییر کرده اما هنوز هم در کوچه ها و خیابان های خرمشهر ردپای جنگ دیده می شود. ردپایی که یادگار 8 سال دفاع مقدس است و به جای آنکه با تدابیر درستی از آن حفاظت کنند، یک به یک ساخته می شوند. در صورتی که در کشورهای توسعه یافته همچون اسپانیا، یادگارها و ردپاهای اصلی به جا مانده از جنگ را برای عبرت مردمی که در آن کشور یا منطقه زندگی می کنند، نگهداری می کنند.

تاریخچه خرمشهر

خرمشهر از هنگام تاسیس (1227 ق. / 1812 م.) تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی (1357 ش. / 1979 م.) سه بار، یک بار به دست حاکم بغداد و دوبار به دست انگلیسی ها اشغال شد. این شهر در اوایل سده 13 ه.ق شهر کوچکی بود. در این ایام به دلیل امنیتی که شیخ های بنی کعب در این حدود برقرار کرده بودند، به سرعت رو به آبادی نهاد و بندر مهمی شد. در سال 1235 ه.ق حصاری به دور آن کشیدند و خرمشهر در نیمه اول سده 13 ه.ق رو به آبادی و پیشرفت نهاد و در سال های پیش از1254 ه.ق که عثمانی ها به آن هجوم آورند، به صورت یک بندر آزاد در آمد. پیش از آنکه خرمشهر پدید آید شهری کهن به نام "بیان" در محل فعلی این شهر وجود داشت که تا قرن چهارم هجری نیز به حیات خود ادامه داد. پیش از متروک شدن "بیان" کانالی که امروز کارون را به اروند رود وصول می کند و از میان خرمشهر می گذرد، ایجاد شده بود.

پس از بیان شهر کوچکی به نام "محرزی" در حوالی خرابه های آن به وجود آمد و خیلی زود به لنگرگاه مهمی تبدیل شد. به نظر برخی مورخان، خرمشهر بازمانده شهر بیان و محرزی است که در آخرین خشکی محل تلاقی رودهای کارون و اروند واقع شده و در اواخر دوره زندیه رو به آبادانی نهاد. خاندان کعب که در آبادانی خرمشهر نقش بسزایی داشتند در بخش جنوبی آن برای خود دژی مستحکم ساختند و به این ترتیب خرمشهر هر روز آبادتر می شد.

خرمشهر زمان حکومت شیخ خزعل "مُحمَره" خوانده می شد، محمره به معنای شهر سرخ است و خرمشهر به این دلیل به این نام خوانده می شد که قسمت عظیمی از سواحل شهر، در بیشتر روزهای سال به علت جزر و مد دریا به رنگ قرمز می گرایید.
در تیرماه سال 1314 ه.ش فرهنگستان نام خرمشهر را بر محمره گذاشت. بعدها خرمشهر در زمان دفاع مقدس خونین شهر نیز گفته می شد.

قصر فیلیه که کنار رودهای کارون و بمهنشیر و در 5 کیلومتری خرمشهر کنونی بنا شده تنها اثر تاریخی خرمشهر است. شیخ جابر، از شیوخ دوره قاجار، قصر فیلیه را که اکنون خرابه های آن باقی مانده در دوازدهمین سال حکمرانی خود بنا نهاد. قصر فیلیه یکی از عمارت های بزرگ خاورمیانه بود که در و پنجره های آن از چوب ساج و آبنوس ساخته شده و آیینه کاری های سقف، داخل طاق ها، طارم و ایوان های آن با تمثال های پادشاهان قاجارتزیین شده بود.

پلیس راه خرمشهر که درست کنار خانه های پیش ساخته واقع شده یکی از مهمترین محل های درگیری جنگ تحمیلی بود. به دلیل وجود پلیس راه خانه های پیش ساخته نیز به منظور دفاع از ورودی شهر تبدیل به محل درگیری نبرد خانه به خانه شده بود. خانه های پیش ساخته در جنگ دچار آسیب هایی شدند اما چون اولین محل اقامت خرمشهری ها پس از جنگ بود، ساخت و ساز آن زودتر از بخش های دیگر شهر آغاز شد. بخشی از ساختمان های ویران آن در سال های اوایل دهه 70 شمسی توسط دولت و بخش های دیگر آن نیز به دست مردم ساخته شد. امروز از بقایای باقی مانده جنگ کمتر در این مجموعه ساختمانی دیده می شود. البته هنوز هم با قدم زدن در خیابان های موازی این شهرک، می توان آثار اندکی از دوران جنگ مثل دیوارهایی که به گلوله بسته شده اند، را دید. خرمشهر از چندین محله اصلی تشکیل شده است. مسجد جامع، کوی آریا، فلکه راه آهن، کشتارگاه، کوی فرشید، منازل بندر گمرک و ... از جمله این محله ها هستند که هر یک به فراخور محل و موقعیت، ساکنین متفاوتی دارد. مثلا بخش مرفه نشین و اعیانی شهر اطراف مسجد جامع و کوی آریا شکل گرفته بود. کوی طالقانی شامل خانه های منظم با کوچه های منظمی بود که هنوز هم بافت قدیم خود که البته قدمت چندانی ندارد با حفظ کرده است. ساختمان های خرمشهر بین یک تا سه طبقه ساخته می شدند. به همین علت به غیر از ساختمان های بندر، ساختمان های مرتفعی در شهر وجود نداشت. هرچند امروز ساختمان های بیش از 4 و 5 طبقه هم در شهر ساخته می شود که کاملا از اصول مهندسی شهرهایی چون تهران و دیگر شهرهای بزرگ تبعیت می کند. به همین علت دیگر اثری از بافت سنتی خرمشهر دیده نمی شود و در ساخت و ساز های اخیر نیز به هیچ یک از موارد معماری اقلیمی منطقه نیز توجهی نمی شود. معماری که در آن حیاط، سایه بان و همچنین پنجره های بزرگ و پوشش سقفی سبک به همراه بالکن ها نقش بسزایی داشتند.

حیاط خانه های خرمشهر عموما به طرف کارون و یا اروند رود ساخته می شدند تا نسیم خنکی که از رودخانه به طرف شهر می آید بدون هر گونه مانعی وارد حریم خانه ها شود. اما امروز با حذف تمام شمایل معماری اقلیمی خرمشهر، این شهر مهم بندری تبدیل به شهری مثل شهرهای جدید صنعتی می شود.

مسجد جامع خرمشهر اولین سنگر دفاع مقدس بود. این مسجد آخرین نقطه ای بود که از خرمشهر به دست بعثی ها افتاد. مسجد جامع خرمشهر بر اثر اصابت ترکش ها و برخورد موشک و توپخانه سنگین دشمن به شدت آسیب دید اما چون این مسجد از اهمیت خاصی برخوردار بود، پس از جنگ نیز توسط عراقی ها به مقر نظامی تبدیل شد و به این ترتیب دور تا دور آن و بیشتر محور شمالی را که امروز تبدیل به بلور کوچکی شده است را از هر خانه ای پاکسازی کرده و پس از محصور کردن مسجد به وسیله سیم خاردار دور آن را مین گذاری کردند. سپس با نصب تابلوهای الغام به معنای میدان مین، تنها یک مسیر برای ورود به مسجد جامع باز کرده بودند. می گویند حمله برق آسای رزمندگان در فتح خرمشهر به عراقی ها فرصت نداد تا تابلوهای الغام را که هشدار منطقه مین بود از اطراف مسجد جامع جمع آوری کنند. اگر این تابلوها برداشته می شد تعداد شهدای ایرانی در فتح خرمشهر دوچندان می شد.

امروز وقتی به ساختمان مسجد جامع نگاه می کنم به غیر از گوشه کوچکی از آن دیگر اثری از یادگاری های جنگ آن دیده نمی شود. تمام بخش های مسجد بازسازی شده است. البته در شکل و فرم ساختمان آن دخل و تصرفی نشده و هنوز هم با دو گنبد در نبش خیابان چاسبی و فخر رازی واقع شده است. امروز همه شهر قربانی فراموشی و حذف تاریخ شده است. هر روز ساخت و ساز جدیدی در شهر آغاز می شود و برخی از این ساخت و سازها یادگاری های جنگ را هدف گرفته است. باید در کوچه پس کوچه های شهر به دنبال ردپای جنگ باشی. روزگاری شهر با تو از جنگ می گفت و امروز تو باید به دنبال جملات به جای مانده از تاریخ جنگ در کوچه های شهر قدم بزنی.

امروز خرمشهر، خرم - شهر نیست. اصلا خرم نیست و تغییراتی که در شهر می شود هم خبری از خرمی ندارد. دیگر نخلی در شهر به پا نمی شود و درختان شهر تو را به یاد خرمشهر نمی اندازد. همه چیز در حال تغییر است؛ از آدم ها گرفته تا خانه ها و فرهنگ ها و گذشته. در حالی که خرمشهر میراث فرهنگی جنگ است. میراثی با مکان رویدادهای خاطره انگیز و تکرار نشدنی که باید حفظ شود.

استان مرتبط : خوزستان  
عضو مرتبط : حسین سلطان زاده  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید