تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :874

شهر، حق شهروندي و حقوق بشر

احمد حكيمي‌پور*

بيستم آذر ماه مصادف با ۱۰ دسامبر ميلادي، روز جهاني حقوق بشر بود. اين روز به مناسبت انعقاد اعلاميه جهاني حقوق بشر كه يك پيمان بين‌المللي است و در مجمع عمومي سازمان ملل متحد در تاريخ ۱۰ دسامبر ۱۹۴۸ در پاريس به تصويب رسيده، نامگذاري شده است. فارغ از اينكه تشكيل اين پيمان نتيجه‌ مستقيم جنگ جهاني دوم بوده، به نوعي نخستين سند بين‌المللي تاريخ بشريت است كه حقوقي را كه تمام انسان‌ها مستحق آن هستند، به‌صورت جهاني و بدون در نظر گرفتن مرزهاي رسمي و غيررسمي، سياسي و غيرسياسي بيان داشته و به آن رسميت بخشيده است. اعلاميه مذكور شامل ۳۰ ماده است كه به تشريح ديدگاه سازمان ملل متحد درباره حقوق بشر مي‌پردازد. مفاد اين اعلاميه حقوق بنيادي مدني، فرهنگي، اقتصادي، سياسي و اجتماعي‌ را كه تمامي ابناي بشر در هر كشوري بايد از آن برخوردار باشند، مشخص كرده‌ است. اعلاميه جهاني حقوق بشر به ۲ دليل، سر منشأ ايجاد و مطالبه انواع ديگري از حقوق شده است. دليل نخست، جامعيت ماهيتي آن است. حقوق بشر تبيين‌كننده اختيارات عادلانه نوع انسان است و يكي از اصلي‌ترين دلايل پذيرش آن در سطح بين‌المللي را نيز مي‌توان همين مورد قلمداد كرد. دليل دوم، نخستين بودن آن است. اين اعلاميه نخستين سند در باب حقوق انسان‌هاست كه جامعه بين‌المللي روي آن توافق داشت. بر اين اساس مفهوم حقوق بشر به عنوان سر دم‌دار مفاهيم حقوق انساني، با اصطلاحاتي نظير حقوق مدني، حقوق اساسي و حقوق شهروندي اشتراكات و افتراقات فراواني دارد. لكن وجوه تمايز و تشابه حقوق بشر با حقوق شهروندي از يك منظر بسيار حائز اهميت است و آن، مترقي و بديع بودن مفهوم حقوق شهروندي نسبت به ساير مفاهيم حقوقي مشابه است. در نظر ژان ژاك روسو فيلسوف و متفكر فرانسوي، مفهوم شهروندي در بيان ايده‌آليستي آن به معناي ترجيح خير و صلاح عمومي بر منافع خصوصي است و بر اين اساس، شهروند ايده‌آل كسي است كه بتواند مصلحت عموم را اراده كند و در تضاد آن با منافع فردي خويش، منافع عمومي را ترجيح دهد تا به اين ترتيب شهروند داراي اراده عمومي باشد. علاوه بر نظر روسو در باب حقوق شهروندي، آرا و نظريات متعددي از انديشمندان معاصر نيز وجود دارد كه مفهوم حقوق شهروندي را با پيوندزدن به پديده‌هايي چون شهر، روز به روز پويا و بالنده‌تر کرده است. حقوق بشر، يك مفهوم فرا ملي است كه نسبت به تمام ملل در سطح جهان حاكم است در حالي كه حقوق شهروندي مربوط به افراد درون يك كشور بوده و ماهيتي ملي دارد. البته اين تعريف به معناي بيگانگي اين دو مفهوم از هم نيست و عمدتا در قواعد حقوق بشر، قواعد مربوط به حقوق شهروندي نيز وجود دارد. حقوق اساسي نيز داير بر حقوقي است كه به موجب قانون اساسي يك كشور مورد شناسايي قرار گرفته است، بنابراين صرف نظر از عامل تابعيت بايد نسبت به همه افراد مقيم يك كشور مورد رعايت واقع شود اما حقوق شهروندي، حقوقي است خاص شهروندان يك كشوركه رابطه سياسي ويژه‌اي تحت عنوان تابعيت با شهروندي با آن كشور دارند. حقوق مدني نيز عمدتا مربوط به آزادي‌هاي فردي است كه مورد حمايت قانون قرار گرفته است و بايد توسط دولت تامين، تدوين و به رسميت شناخته شود. همان‌طور كه پيشتر گفته شد، حقوق شهروندي به جهت مترقي بودن مفهومي خود امروزه از موضوعات اساسي مرتبط با كيفيت زندگي اجتماعي انسان‌ها در عصر مدرن است. تحولات تاريخي و نوسانات زندگي اجتماعي بشر و روابط شهروندان با دولت‌ها و دولتمردان به جايي رسيد كه ضرورت وجود قواعدي براي تعيين استانداردهاي قابل قبول براي تامين شرايط مناسب در روابط اجتماعي و روابط دولت و طبقه حاكم با شهروندان، به‌طور قابل ملاحظه‌اي احساس گرديد. ويژگي‌هاي خاص زندگي نوين همراه با پيچيدگي‌هاي آن اقتضا نمود كه اصول پيشرفت‌هاي به‌طور جامع و كامل پاسخگوي نياز بشر در اين عرصه و حمايتگر افراد جامعه در برابر طبقه حاكم باشد. حقوق شهروندي پس از اعلاميه استقلال آمريكا و اعلاميه حقوق بشر و شهروندي فرانسه، به‌طور جدي و منسجم مطرح گرديد و اعلاميه جهاني حقوق بشر نيز آن را كامل نمود. در ايران نيز توجه به موضوضع حقوق شهروندي ذيل منشور حقوق شهروندي قرار مي‌گيرد كه اگر چه پيش نويس‌هايي از آن ارائه شده، اما هنوز رسميت نيافته و مدت‌هاست توسط معاونت حقوقي رياست‌جمهوري در دست تدوين است. از همين رو و تا قبل از تصويب و به اجرا درآمدن منشور حقوق شهروندي، براي بررسي و تحليل وضعيت حقوق شهروندي در ايران هم به لحاظ قانونگذاري و هم از منظر اجرايي آن، نيازمند رجوع به قوانيني هستيم كه به‌طور مستقيم و غير مستقيم، بيشترين ارتباط را با مساله حقوق شهروندي دارا هستند. سازمان ملل متحد هر سال شعاري را در روز جهاني حقوق بشر پيشنهاد مي‌دهد و امسال شعار «براي حق هر فرد ايستادگي كنيم، همين امروز» را مطرح كرده است. شعاري كه قرابت معنايي ظريفي با شرايط كنوني ايران دارد. در وضعيتي كه از دور و نزديك و گاه و بيگاه خبر از تضييع ريز و درشت حق مردم در دستگاه‌هاي حاكميتي به گوش مي‌رسد، تعمق در اين شعار، بيش از هر زمان ديگري احساس مي‌شود. براي حق هر فرد ايستادگي كنيم، همين امروز...

* عضو شوراي شهر تهران



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید