تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1441

باغهای تاریخی یزد گنجینه سبز کویر/ باغ ایرانی؛ ظرفیت مغفول گردشگری

به گزارش خبرنگار مهر، یزد سرزمینی است در قلب ایران زمین، دارای کوه هایی کم باران، دشتهایی خشک و تفتیده، کویرهایی سوزان و البته سرزمین قناتهایی شگرف خفته در دل زمین که مردمان سختکوش آن مدام در پی آب که تنها به اکسیر آن زمین‌ هایشان سبز است و در پس ذهنشان تمنای بهشت جاوید و ابدی.

این کویرنشینان پر عزم و توانا چون اراده کنند، نشان همتشان با گذر فرسنگها از زیر زمین به چشمه ای جوشان در روی زمین تبدیل می شود.

این خطه با شرایط آب و هوایی بیابانی گرم و خشک و مقدار متوسط بارندگی سالانه بین 50 تا 100 میلیمتر، فاقد رودخانه های دائمی است به همین دلیل از روزگار قدیم چاه و قنات تامین کننده آب این استان بوده است به طوری که در این استان حدود 700 قنات و سه هزار چاه عمیق و نیمه عمیق وجود دارد.

طراحی و ساخت باغهای تاریخی با وجود کمبود آب در این استان نشانگر نبوغ استعدادها و خلاقیت معماران و باغسازان یزدی است که توانسته اند با تلاش و قناعت و پشتکار قطعه ای از بهشت را در کویر بیافرینند.

در تاریخ جدید یزد از 30 باغ تاریخی یاد شده اما هم اکنون اثری از بسیاری از آنها بر جای نیست اما باغهایی در این استان وجود دارد که علاوه بر جذابیتهای تاریخی، به لحاظ اکوتوریستی نیز حائز اهمیت است

در تاریخ جدید یـزد از 30 باغ یاد شده است ولی متاسفانه هم اکنون اثری از بسیاری از آنها بر جای نیست.

این سرزمین تاریخی در دل کویر دارای باغ ‌هایی است که علاوه بر جذابیت ‌های تاریخی از لحاظ اکوتوریستی نیز دارای اهمیت خاص بوده و همواره پذیرای گردشگران داخلی و خارجی بوده است که از میان این باغها می توان به باغ دولت آباد، باغ خان، باغ مشیر، باغ پهلوان پور مهریز، باغ تیتو بافق، باغ حافظی طزرجان و باغ گلشن طبس اشاره کرد که در این میان باغ دولت آباد با داشتن بلندترین بادگیر جهان به ارتفاع 33 متر از شاهکارهای مهندسی معماران یزد است.

باغ دولت آباد یزد و پهلوان پور مهریز دو اثر از مجموع 9 منظومه باغهای ایرانی کشور هستند که به عنوان نخستین آثار استان یزد در فهرست میراث جهانی به ثبت رسیده اند.

وجود ساختمانهای قدیمی و تاریخی با معماری زیبا و سنتی که در وسط باغ قرار گرفته‌ و به آن " عمارت" گفته می ‌شود،از ویژگی‌ های باغهای تاریخی یزد است.

باغ دولت آباد یزد

باغ دولت آباد یزد با مساحتی بالغ بر 40 هزار متر مربع از باغهای بی‌ نظیر ایران و یادگاری از دوره‌های افشاریه و زندیه به شمار می رود که هم ردیف باغ فین کاشان و باغ شاهزاده ماهان است.

باغ توسط "محمد تقی خان بافقی" سر سلسه خاندان خوانین یزد و معاصر "شاهرخ میرزای افشار" و "کریم خان زند" در سال 1160 هـ. ق احداث شده و بادگیر آن که به شکل منشوری است با ارتفاع 33 متری بلندترین بادگیر جهان شناخته شده است.

این باغ که محل اقامت حاکم وقت (خان یزد) بوده، دارای عمارت تالار آئینه با نقوش اسلیمی، عمارت سر در، عمارت بهشت آیین، عمارت بادگیر، عمارت حرمخانه (حرمسرا)، عمارت مستخدمین (خانه خدم و حشم)، عمارت تهرانی، دیوان خانه به شکل مثمن، درشکه خانه، قنات و حوضچه‌ هایی با سنگهای مرمری، گنبد کلاه ‌فرنگی و جداول زیبا است.

عمارت باغ تاریخی دولت آباد یزد

قنات تاریخی دولت‎ آباد با قدمتی بیش از 200 سال، از احداث پنج رشته قنات تشکیل شده و از ارتفاعات مهریز سرچشمه گرفته و پس از مشروب کردن بخشی از اراضی مهریز و به کار انداختن چند آسیاب آبی و پس از طی بیش از 50 کیلومتر به یزد رسیده و آبادیهای چند در اطراف یزد، از جمله باغ دولت آباد را آبیاری می ‎کند.

فضای سبز این باغ شامل درختان کاج، سرو، گل سرخ محمدی، درختان میوه به خصوص انگور و انار است و به گفته مرحوم پیرنیا که تاریخ شفاهی معماری ایران را گردآوری می ‎کرد، گلهای رز باغ دولت ‎آباد آنقدر زیاد بود که گلابگیری آنها دو ماه طول می‎ کشید.

باغ پهلوان ‌پور مهریز

باغ پهلوان پور که یکی از باغ های، باغ شهر مهریز است در محله مزویرآباد (بیدک) واقع شده است.
این باغ با داشتن برج گلین حفاظتی و گچبریهای سقف از جذابیت خاص گردشگری برخوردار است و تداوم جریان آب رشته قنات "حسن ‌آباد" در دو مسیر باغ سبب شده‌ تا درختان تنومند چنار در دو طرف باغ پرورش یابد و طراوت و سرسبزی خاصی به باغ ببخشد.

باغ پهلوان پور از باغهای متعلق به اواخر دوره قاجار است. این باغ متعلق به فردی به نام "حسن ملارضا" بوده که بعد از او به دامادش "علی پهلوان" تعلق گرفت.

نمایی از حوض بزرگ باغ دولت آباد یزد

گرچه احداث بناهای مختلف این مجموعه به دوره های مختلف مربوط می شود اما تاریخ احداث اولیه مجموعه به اواخر دوره قاجار باز می گردد.

آثار معماری ضلع جنوب شرقی که در کاوشهای باستان شناسایی بدست آمده نظیر عمارت زمستان خانه، عمارت کوشک، عمارت سرایداری و کارگاه ریسندگی سنتی آن، توجه هر بیننده ای را به خود جلب می کند.

باغ تاریخی پهلوانپور که طی شماره 6334 در سال 1386 به ثبث آثار ملی رسیده بود، هم اکنون در فهرست میراث جهانی قرار دارد.

باغ گلشن طبس

باغ گلشن طبس یکی از باغهای نادر ایران است که آب جاری دائمی در آن جریان دارد. این باغ توسط "امیر حسن خان" سومین حاکم طبس از سلسله خوانینی که به وسیله نادرشاه به حکومت طبس منصوب شدند، ساخته و وقف شده است.

ساختمان سر در و دیوارهای زیبا و تاریخی آن که بازگوکننده سلیقه های گذشتگان بوده بر اثر زلزله سال 1357 از بین رفته و تنها طبیعت سبز باغ، از ایام گذشته سخن می گوید.

باغ گلشن طبس

هم اکنون در این باغ 70 گونه درخت میوه، دو هزار درخت خرما، سه هزار اصله مرکبات و انار و نیز گلهای تزئینی و گیاهان دارویی دیده می ‌شود.

آندره گدار جهانگرد زن فرانسوی باغ گلشن را توصیف و از "درختان خرما و مرکبات"، "سایه خنک نخلها"، "نغمه زیبای آب روان جویها"، "چمنهای میان دو جوی"، "زمزمه باد در میان درختان" و "فواره های متعدد که آب را مانند تحفه ای به آسمان می فرستند"، در آن باغ سخن رانده است.

این باغ‌ به‌ دلیل قرار گرفتن در مسیر یزد - مشهد هر ساله میزبان و مکانی برای استراحت تعداد زیادی از زائران حضرت علی ابن موسی الرضا(ع) است.

باغ گلشن طبس که طی شماره 1310 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده از سوی دیلی تلگراف به عنوان دومین باغ زیبای جهان معرفی شده است به طوری که پنه لوپه هابهوس، کارشناس، نویسنده و طراح باغ های ایرانی این سایت، در وصف این باغ با حرارت آن را "بهشت روی زمین" می‌ داند که به خوبی ارزش هفت ساعت رانندگی در بیابان را دارد.

باغ مشیر یزد

باغ مشیر یزد از باغهایی است که توسط "میرزا فتح ‌الله مشیرالممالک قاجار" احداث شده و در حال حاضر از زیباترین هتل باغهای کشور است.

هر ساله علاوه بر گردشگران کشورمان، جهانگردان خارجی به ویژه از کشورهای ژاپن، روسیه و انگلستان از این مجموعه تاریخی و فرهنگی کویر دیدن می‌کنند.

باغ گلشن طبس

محوطه زیبای باغ، فواره ها و نهر آب جاری همراه با معماری اصیل ایرانی، این باغ را به یکی از جاذبه های توریستی یزد تبدیل کرده است.

این باغ در فهرست آثار ملی ایران به شماره 7778 به ثبت رسیده است.

باغ صدری تفت

باغ صدری (نمیر) تفت از باغهای زیبای این شهرستان است که در محله باغ گلابدان واقع شده است.
این باغ به دستور "صدرالعلماء" از حکام دوران زندیه ساخته شده است. وسعت باغ 10 هزار مترمربع است و در قسمت شمال غربی آن، ساختمانی دارای یک تالار بزرگ به ابعاد 12×10 متر دیده می شود. قسمت بالای تالار با طاق نماهای محرابی تزیین شده است. پشت تالار، فضایی وجود دارد که با فضای زیر بادگیر دو طبقه چهار طرفه آن مرتبط است و هوای مطبوعی را به وجود می آورد.

در دو طرف تالار بعد از راهروهای پهنی که اتاق ها را به تالار مرتبط می کنند. دو اتاق سه دری قرار دارد و پشت هر سه دری، دو اتاق دیگر ساخته شده که به سه دری ها و فضای پشت تالار راه دارد. یک زیرزمین زیر تالار با روکار آجر ساخته شده است. کف بنا تماما آجر فرش است و در جلوی ساختمان یک حوض سنگی به وسعت تقریبی 500 متر مربع و در ضلع جنوب شرقی انتهای باغ یک آسیاب آبی قرار دارد.

بوستان ناجی یزد

بوستان ناجی نیز در زمره باغهای یزد در دوران قاجار قرار دارد که در نجف آباد یزد (در بلوار خروجی شهر یزد به طرف کرمان) و در مسیر قنات نجف آباد واقع شده است.

این عمارت از املاک شخصی به نام ناجی بوده که پس از اهدا به شهرداری به صورت بوستان و تفرجگاه عمومی بازسازی شده و کاربری ساختمان مسکونی بوده اما در دوره‌های مختلف الحاقاتی به آن صورت گرفته است.

این بنا دارای چهار جبهه فعال در یک بنای مرکزی است که در قسمت شرقی یک تالار با بادگیر و دو اتاق در بالای آن و در جبهه غربی یک اتاق مرکزی جلو آمده که با سقف زیرزمین دیوار ایجاد کرده است.

این بنا دارای پنج اتاق در طبقه همکف است و به جز جبهه شمالی بقیه قسمتها دارای زیر زمین است. این بوستان هم‌ اکنون مکان مناسبی برای استراحت و تفرج مردم یزد و مسافران است.

باغ وزیر حجت آباد رضوانشهر

مجموعه وزیر حجت آباد (باغ عمارت مجومرد) با زیر بنای بیش از 10 هزار مترمربع در 30 کیلومتری شمال غربی شهر یزد در روستایی به همین نام واقع شده است.

مجموعه وزیر حجت آباد شامل باغ، عمارت، حمام، آب انبار، ساباط و کاروانسرا است و بانی آن "میرزا محمد مستوفی" حاکم یزد در اواخر سلطنت ناصرالدین شاه بوده است.

این مجموعه‌ که به شماره ۱۸۳۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده، در مسیر قنات قدیمی حجت آباد قرار داشته و آب آن به حوض دورن محوطه عمارت ختم و از آن برای آبیاری باغ استفاده می ‌شده است.

ساختمان اصلی مجموعه باغ وزیر که حدود 130 سال قدمت دارد، در سه طبقه به مساحت ۱۴۰۰ متر به سبک زیبایی بنا شده و شامل سرسرا، ایوان، راهروهای چهارگانه گنبدی، هشتی، اطاقها و پیش بخاری است که همگی با آجر تزیین شده است.

حمام مجموعه حجت آباد وزیر که به تازگی از زیر شنهای روان خارج شده، دارای دو صحن هشت ضلعی با نورگیرهای سقفی است.
بازارچه‌ ای با دکانهای آهنگری و علافی و آب انباری که در کنار آن قرار داشت نیز پاسخگوی نیاز کاروانها به خصوص مسافران تشنه بود.

کاروانسرای وزیر حجت آباد رضوانشهر قرارگاه و وعده‌ گاه کاروانهای متعددی بود که از کویر می‌ گذشتند. کالسکه‌ خانه یک مکان اختصاصی برای اسب و کالسکه های وزیر و همراهانش بود که در گوشه ای از این باغ باصفا به چشم می‌خورد.
چاپارخانه نیز از دیگر قسمتهای این مجتمع خدماتی بین راهی سه قرن پیش است که چاپارهای خسته را پذیرایی می‌کرده است.

باغ خان یزد

این باغ در جاده یزد - تفت قرار دارد و مانند اکثر باغهای تاریخی، عمارت با شکوهی با آب انبار، ساباط، قهوه خانه و اصطبل در میان آن بنا شده است.

بنای این باغ مربوط به قرن سیزدهم هـجری قمری و بانی آن "محمدخان والی" است.
از ویژگی های این باغ، تالار بزرگ، سقف مرتفع و عرض بنای آن است که می گویند سازنده آن به نام "استاد کریم"، یک روزه این اطاق عجیب را پوشانده است.
باغ خان در زمان حکومت "ضیغم الدوله قشقایی" صدمات بسیاری دید.

باغ عمارت بافق

باغ عمارت یا باغ سرچشمه بافق یادگاری با معماری بسیار زیبا از قرن دهم هجری است. این مجموعه که از خشت و گل و آجر ساخته شده، طی شماره 14597 به ثبت ملی رسیده است.

عمارت داخل باغ دارای ایوان بزرگی به ارتفاع 12 متر می باشد که متاسفانه ساختمان اطراف ایوان بر اثر گذشت زمان تخریب گردیده و تنها ستونها و ایوان ورودی آن سالم باقی مانده است. گچبری بسیار زیبای هشتی داخل عمارت توجه هر بیننده ‌ای را به خود جلب می‌کند.

وجود انواع درختان خرما و انار و ... و همچنین حوض آب مدوری که در بیرون عمارت قرار دارد نیز زیبایی خاصی به باغ بخشیده است.

محمد مفید مستوفی بافقی در کتاب جامع مفیدی اینچنین بیان می‌کند؛ "در قصبه بافق به احداث باغی فردوس نما امر فرمود و آن باغی است در نهایت نیکویی و نهایت زیبایی مشهور به باغ عمارت، عماراتش از قصر و ایوان همه منقش و بساتینش سبز و با طراوت و دلکش، در میان باغ قصری ساخته شده که ایوان او در رفعت با کیوان دعوت همسری می‌کند و شرافاتش از وی اوج سر بر ماه و مهر می‌افرازد"

باغ تیتو بافق

قدمت این باغ به دوران صفویه باز می‌گردد و به شماره 3750 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این باغ با سبک معماری بسیار زیبا و از مصالح خشت و گل بنا شده و نمای ساختمان باغ با آجرهای زیبا تزیین شده و ایوان آن دارای ستونهای استوانه ‌ای شکل است که زیبایی آن را دو چندان کرده است.

از خصوصیات این بنا می‌ توان به وجود بادگیر اتاق‌های گچ کاری شده ایوان و حوض آب زیبایی که در جلوی نمای ورودی باغ است، اشاره کرد.

این باغ دارای مساحتی حدود شش هزار متر مربع است که پوشش درختان نخل و انار و ... زیبایی خاصی به آن بخشیده است.
در اندرونی باغ نیز حوض آب نسبتاً بزرگی قرار دارد که درختان انگور سایه‌ ای دل انگیز بر سطح آب آن گسترانیده ‌اند.

باغ درحمز بافق

این باغ بازمانده از دوران قجر نیز در فهرست آثار ملی ایران به شماره 15071 ثبت شده است.
ساختمان بسیار زیبای این باغ شامل فضای اندرونی و بیرونی با ایوان بسیار زیبا و بزرگ است که در فضای جلوی آن درختان کاج و انار و ... به چشم می‌ خورد.

در ابتدای ورود به باغ به هشتی زیبایی وارد می‌شویم که به وسیله راهرویی باریک ما را به اندرونی و بیرونی باغ راهنمایی می‌ کند.

این باغ دارای بادگیر نسبتاً بزرگی است که بر روی اتاقی در مجاورت ایوان آن ساخته شده و در فصل تابستان از آن استفاده می کردند.

باغ قدیمی سرچشمه فاضلیه بافق

باغ قدیمی سرچشمه فاضلیه شهرستان بافق با ساختمانی مستطیلی شکل، مربوط به دوران پهلوی است. ساختمان بر روی یک سکو به ارتفاع یک متر از سطح زمین قرار دارد.

در نمای شمالی بنا چهار پنجره و یک درب مشاهده می‌شود که در اطراف بازشوها، تزئینات بسیار زیبایی با آجرکاری دیده می‌شود.

ساختمان مالک دارای چهار درب ورودی و خروجی در چهار راهرو می‌باشد که درون راهروها نیز چهار اتاق به قرینه هم و با سقف‌های ضربی به ارتفاع 7.5 متر از کف بنا قرار دارد.

طول یکی از راهروها 12 متر و در وسط راهرو سقف گنبدی شکل است که دارای یک کلاهک هشت ضلعی به ارتفاع 120 سانتی متر است و در راهروی ورودی به طرف اتاق‌ها، دو ستون به حالت هلالی شکل وجود دارد که زیبایی خاصی به آن بخشیده است.
مصالح به کار رفته در بنای این باغ آجر و گل است ولی درب ورودی اصلی بنا از چوب و به صورت مشبک ساخته شده است.

باغ میرزا محمد ملک

باغ میرزا محمد ملک نیز دیگر باغ بازمانده از دوره پهلوی در روستای فاضلیه شهرستان بافق است که بخش خان ‌نشین آن به گونه ‌ای زیبا در قسمت مرکزی باغ قرار دارد.

در بدو ورود به باغ ساختمانهایی از خشت و گل به چشم می‌خورد که محل اسکان رعیت‌ها بوده است. حوض بسیار بزرگی نیز در جلوی ساختمان مرکزی باغ قرار دارد که جلوه خاصی به باغ بخشیده است. دو بادگیر زیبا نیز در بالای عمارت اصلی قرار دارد.
در اطراف این باغ انواع درختان خرما، پسته، انار و ... وجود دارد که هوای دلپذیر و مطلوبی در باغ ایجاد کرده است.

باغ حافظی طزرجان تفت

این باغ یکی از باغ‌ های تاریخی و زیبای استان است که در روستای سرسبز طزرجان از توابع شهرستان تفت واقع شده و یک رشته قنات در این باغ شالوده آبادی آن را فراهم کرده است.

این مجموعه قابلیت آن را دارد که به یک مکان فرهنگی و تفریحی تبدیل شود.
باغ های عبدالرحیم خان و رو آب یزد، باغ سلطانی و باغ امیدوار ابرکوه، باغ علی نقی خان تفت و باغ پیر طبس نیز از دیگر باغ‌های تاریخی استان یزد محسوب می شوند که هر ساله گردشگران و مسافران زیادی از آن دیدن می کنند.

باغهای ایرانی علاوه بر کارکرد خود به عنوان یک باغ، حامل فرهنگ معماری ایرانی هستند و ویژگی خاصی در مقایسه با سایر آثار تاریخی دارند

نکته قابل اهمیت این که باغ های تاریخی در کنار کارکردشان، حامل فرهنگ معماری ایرانی بوده و از این نظر ویژگی خاصی در مقایسه با دیگر آثار تاریخی دارد و به همین دلیل اگر معرفی این باغ ها مبتنی بر علم و تحقیقات علمی نباشد، شناساندن چهره باغ ایرانی با موفقیت انجام نخواهد شد و غفلت در این امر، اشتباهاتی فاحش را در مرمت آنها به دنبال خواهد داشت.

نکته مهم دیگر درباره‌ این باغها، موضوع نگهداری از آنهاست در حالی که نتیجه برخی بررسی‌ ها نشان می‌دهد که حتی بر روی تعداد بازدیدکنندگان این باغها نیز هیچ کنترلی وجود ندارد.

معنادار کردن عناصر باغها از راهکاری اصلی احیای آنهاست

برخی کارشناسان معتقدند یکی از راهکارهای حفظ و احیا باغ های تاریخی کشورمان، معنادار کردن عناصر این باغ ها و استفاده از آنها در فضاهای جدید با ایجاد باغ ملی، باغ هتل، باغ بازار، باغ رستوران یا پردیس های دانشگاهی یا بیمارستانی است.

باغ ایرانی ظرافت های بسیاری را چه از بعد معماری و هنری و چه فنی در خود جای داده است که حاصل قرن ها تجربه باغسازی مردمان این سرزمین در شرایط سخت آب و هوایی است که با خلاقیت و ابداعات فراوان همراه بوده است.

طراحی این بـاغها به گونه ای بوده است که رایـحه گیاهان شاداب، نوای غلغله زن آب و پرندگان آواز خوان، بافت و نسج کاشی صاف و زمین مرطوب، مزه میوه های آفتاب پرورده و منظره گل ها و موزائیک های رنگارنگی که در آیینه حوض های آرام انعکـاس یافته‌ اند، برجسته سازی شوند.

تاثیر هنرهای وابسته به معماری در باغهای ایرانی قابل مشاهده است

جدای از فضای معمارانه و ویژگی‌ های خاص بنا در باغ های تاریخی می‌ توان به سهولت تاثیر شگرف هنرهای وابسته به معماری نظیر کاشی کاری، مینیاتور و هنرهای سنتی را نیز جستجو کرد به طوری که نقاشان و معماران ایرانی، فضای باغ را طوری تزئین می ‌کردند که جلوه‌ گر هنر، فرهنگ و تمدن ما باشد و به همین علت باغ ‌های هر دوره دارای سبک و معماری خاص خود است و جالب‌ ترین سبک معماری که همراه با خلاقیت و ابتکار هنری آنان است تلفیق ‌معماری ایرانی با سبک اسلامی بوده است.

هر چند همیشه مهم ترین باغها در مالکیت پادشاهان و پادشاه زادگان و خوانین بوده و کمتر در اختیار مردم عادی قرار گرفته است، ولی خاطره آنها در ذهن ایرانیان جاودانه مانده است و اصولشان حتی در حیاط کوچک خانه ها خودنمایی می کند.

خبرگزاری مهر - 2 شهریور 90

موضوعات مرتبط : باغ ایرانی    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید