تاریخ آخرین ویرایش : سه شنبه،7-6-1396
تعداد بازدید :231

لغو قرارداد رژی در پی یک فتوا

امتیاز تنباکو لغو شد. این خبری بود که روز ۲۴ اردیبهشت ۱۲۷۰ هجری شمسی دهان به دهان مردم تهران چرخید. فتوای تحریم تنباکو از سوی آیت‌الله میرزای‌شیرازی علیه شرکت بریتانیایی «رژی» صادر شده بود. اندیشه انحصار تجارت توتون و تنباكو را نخستین‌بار محمدحسن خان اعتمادالسلطنه وزیر انطباعات ناصرالدین شاه مطرح كرد. وی در جمادی‌الآخر 1303 پیشنهادی در 9 فصل با عنوان «قانون اداره انحصاریه تنباكو و توتون و متفرعات آن» به ناصرالدین شاه ارائه داد ولی شاه به آن توجه نكرد. سال بعد اعتمادالسلطنه قانون‌نامه دیگری در سی فصل به منظور مالیات گرفتن از عایدات دخانیات برای ازدیاد عواید كشور تنظیم كرد كه به‌رغم تصویب ناصرالدین شاه به سبب مخالفت علما و بی‌میلی امین‌السلطان صدراعظم كه به‌دستور شاه عهده‌دار اجرای آن بود، تحقق نیافت. پس از گذشت سه سال در پی سفر سوم ناصرالدین شاه به اروپا در 1306 ه.ق دولت انگلیس كه همواره در صدد اخذ امتیازات جدید از ایران بود، فرصت مناسب را برای كسب امتیاز انحصار توتون و تنباكو به‌دست آورد و زمینه‌سازی آن را به ماژور جرالد تالبوت از نزدیكان و مشاوران لرد سالیسبوری (نخست‌وزیر و وزیر خارجه انگلیس) محول كرد.

 

تالبوت ظاهرا نخستین مذاكره درباره انحصار تجارت توتون و تنباكو را در شهر برایتون با اعتمادالسلطنه كه در این سفر همراه شاه بود، آغاز كرد و پس از كسب اطلاعات كافی در این زمینه به كمك سرهنری درمونت وولف وزیرمختار انگلیس در ایران امین‌السلطان را با دادن وعده‌های فراوان متقاعد كرد كه او فواید و منافع انحصار توتون و تنباكو را برای شاه برشمارد و موافقت وی را برای واگذاری انحصار تجارت دخانیات به دولت انگلیس جلب كند.  پس از بازگشت شاه به ایران تالبوت با كمك دولت انگلیس و عده‌ای از سرمایه‌داران انگلیسی شركتی را كه به كمپانی رژی معروف شد، با سرمایه 650 هزار لیره تاسیس كرد و برای اخذ امتیاز مخفیانه وارد تهران شد و به آسانی به خواسته خود رسید. تعهد پرداخت 25 هزار لیره در سال به ناصرالدین شاه و دادن مبالغی هنگفت به امین‌السلطان و تعدادی از درباریان ــ كه به گفته فووریه، پزشك مخصوص ناصرالدین شاه این مبلغ بالغ بر دو میلیون لیره می‌شد ــ عامل مهمی در كسب این امتیاز بود. امین‌السلطان بعدها در نامه‌ای به میرزا حسن شیرازی، مرجع تقلید وقت علت اعطای امتیاز را جبران لغو قرارداد تمدید راه‌آهن بوشهر ـ گیلان اعلام كرد. قرارداد مذكور در زمان میرزا حسین‌خان مشیرالدوله با یك شركت انگلیسی منعقد شده بود ولی در واقع این اعطای امتیاز، ادامه روند اعطای امتیاز به بیگانگان در دوره قاجار بود. به این ترتیب در 28 رجب 1307 (مارس 1890 ) امتیاز تجارت توتون و تنباكو در داخل و خارج كشور برای پنجاه سال به تالبوت اعطا شد. در آن زمان توتون و تنباكو از مهم‌ترین اقلام تجاری و صادراتی ایران بود و حدود دویست هزار تن به كشت و خرید و فروش آن اشتغال داشتند.

 



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید