تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1339

محیط زیست: پدیده ای که 50 سال پیش، رو در روی جهان مدرن قرار گرفت

اصطلاح محیط زیست به منطقه ای محدود یا تمام سیاره و حتی به فضای خارجی آن قابل اطلاق است.*

بیوسفر( Biosphere )( لایه حیاتی ):

محیط زندگی بشر یا آن بخش از جهان است که بنا به دانش کنونی بشر همه حیات در آن استمرار دارد؛ همان لایه یا قشر نازکی که این کره خاکی را در میان گرفته است و شامل زمین و هزاران متر بالای آن و عمق زمین و درون اقیانوس ها است.*

تاریخچه تعریف واژه محیط زیست :

اصل واژه محیط زیست ( Environment ) از زبان فرانسه است؛ در متون مربوط به قرن دوازدهم میلادی یافت شده و در آن دوران کاربرد داشته است.*
در جهان معاصر _ از دهه 1960 میلادی _ این واژه به زبان انگلیسی وارد شده و برای تعریف جهانِ طبیعت در برابر جهانِ تکنولوژیکِ مدرن به کار گرفته شده است.*

به واقع با دخالت های پرشتاب و تک بعدی انسان در محیط زندگی ( بیوسفر ) در نیمه اول قرن بیستم میلادی، لزوم بازتعریف نسبت انسان با جهان طبیعت، از سوی مجامع بین المللی، به ويژه سازمان ملل، احساس شد و در این راه از کلیدواژه محیط زیست ( Environment ) برای گفتگو با توسعه گران و صاحبان صنایع به منظور دستیابی به تفهم مشترک از نقش انسان بر زیست کره و وظیفه اش در قبال نسل بعد و سایر موجودات زنده و دارایی های زمین استفاده گردید.   

امروز، واژه محیط زیست واژه ای آشنا است و در زبان انگلیسی مفهوم هایی از آن برداشت می شود که اصلی ترین آنها عبارتند از :

 

Environment:

  • The natural world

The environment is changing because of global warming.

  • A local subsection of the natural world

The environment of the Amazon can be difficult for humans.

  • Physical surroundings

The environment in many cities is noisy.

  • Personal circumstances

Life is difficult for him, because of his family environment.

 

تاریخچه تعریف واژه محیط زیست در متون حقوقی معاصر :*

برای تعریف حقوقی تعرض مجامع و دولت ها به محیط زیست و تخریب آن، تعریف دقیق محیط زیست لازم شد؛ از این رو، در متون حقوقی 45 سال اخیر، این واژه مورد مداقه قرار گرفت. مهمترین تعاریف از واژه محیط زیست، به ترتیب سالِ ارائه، عبارتند از:

  • 1967 ( شورای جامعه اقتصادی اروپا ) : " محیط زیست شامل: آب، هوا، خاک و عوامل درونی و بیرونی مربوط به حیات هر موجود زنده می گردد. "
  • 1972 ( بیانیه کنفرانس سازمان ملل متحد - استکهلم ) : " انسان، شکل گیرنده و شکل دهنده محیط زیست خود است. محیطی که به وی بقای فیزیکی و فرصت رشد معنوی ( اخلاقی، اجتماعی و روحی ) عطا می کند. "                                                                      
  • 1990 ( ماده یک قانون حفاظت محیط زیست انگلستان ) : " محیط زیست شامل همه یا بخشی از عناصر تشکیل دهنده محیط طبیعی اعم از آب، هوا، خاک، چه در سطح و چه در عمق، در حالت طبیعی یا محیط انسان ساخت است. "                                                       
  • 1993 ( کنوانسیون مسئولیت مدنی خسارات ناشی از اعمال خطرناک در محیط زیست- شورای اروپا ) : " محیط زیست شامل بخش های زیر می شود :
    -  منابع طبیعی اعم از تجدید پذیر و غیرقابل تجدید. مانند : هوا، آب، خاک و کلیه جانوران و گیاهان و تأثیر متقابل این عوامل بر یکدیگر.
    -  اموال و دارایی هایی که جزو میراث فرهنگی باشند.
    -  مناظر و چشم اندازهای ويژه. "                

خرابی محیط زیست :

تخریب محیط زیست، از دو منبع نشأت می گیرد:

  1. آنچه که ما انسان ها، بلایای طبیعی* می نامیم؛ نظیر: سیل و آتشفشان و توفان و ...، که در دوره های مشخص تاریخی اتفاق می افتند و جزئی از نظم طبیعت هستند.
  2. آنچه که ما انسان ها، تحت عنوان توسعه بر سر طبیعت می آوریم؛ مداخلات انسانی* در طبیعت، که پس از انقلاب صنعتی، ابعاد بسیار وسیع و گسترده ای پیدا کرد و تا پایان نیمه اول قرن بیستم کشورهای پیشرفته را به تفکر برای نجات طبیعت واداشت و در دهه 1990 میلادی به برنامه ریزی های دقیق این کشورها برای کنترل دخالت انسان در طبیعت و کاهش تخریب های ناشی از مداخله انسان در محیط زیست انجامید.

انسان و محیط زیست :*

در دهه 1980 میلادی، نظر ادیان مختلف در خصوص محیط زیست و اهمیت آن از منظر الهیات، گردآوری شد تا تکلیف سازمان ملل متحد در الزام ملت ها به امر حفاظت از محیط زیست طبیعی، مشخص گردد و از اجماع نظرات ادیان مشخص شود که بحث حفاظت چطور بایستی مطرح گردد.

  • از منظر اسلام، گفته شد که: "انسان، خلیفه اللهفی الارض است."، بنابراین بایستی بتواند آن را به نحوی اداره کند که همه موجودات بتوانند به زندگی خود ادامه دهند؛ بشر، اداره کننده زمین است که باید از روی صداقت از آن نگهداری و حفاظت کند.
    ( Islamic Principles for the Conservation of the Natural Environment, IUCN Environmental Policy and Law Paper, No.20 ( 1983 ), P.9. )
  • پس از آن، در سال 1992، کنوانسیون تنوع زیستی در کنفرانس سران زمین اعلام کرد که :
    حفظ تنوع زیستی،مسئله تمام بشریتاست. ( چون تنوع زیستی برای تکامل چرخه حیات اهمیت دارد. )
  • البته در منشور جهانی طبیعت، که اعلام رسمی آن از سوی مجمع عمومی سازمان ملل متحد در تاریخ 28 اکتبر 1982 بود، در خصوص رابطه انسان و محیط زیست آمده :
    دولت ها می پذیرند که :
    " بشر جزئی از طبیعت استکه باید حیات مستمرداشته باشد و برای این حیات مستمر، سیستم طبیعی با جایگزینی انرژی و مواد خوراکی انرژی زا تأمین کننده آن است. هر جزء از حیات با هر نوع سود و فایده ای که دارد، بی نظیرو مستحق احترام است. تمدن بشر ریشه در طبیعت دارد؛ چون فرهنگ و هنر و علم بشر با تأثیر از آن شکل گرفته است.ولی انسان ها می توانند طبیعت را تغییر دهند و منابع طبیعی را به طور مستقیم و غیر مستقیم مستهلک سازند؛ بنابراین انسان ها بایستی به ضرورت حفظ و نگهداری لطافت و ظرافت و کیفیت طبیعت و حفاظت منابع طبیعی توجه داشته باشند. بهره برداری مستمر از طبیعت، موکول به این است که تا چه حدی از فرآیند اکولوژی و سیستم حیات و تنوع گونه های موجود در آن، حفاظت شود، که به دلیل بهره برداری بیش از حد مجاز توسط بشر و تصرف زیستگاه های طبیعی در معرض مخاطره نیفتد.
    تنزل سیستم های طبیعی به واسطه مصرف بیش از حد مجاز و عدم بهره برداری صحیح از منابع طبیعی، به علاوه کمبود مناسبات اقتصادی حاکم در میان مردم و دولت ها، شیرازه تمدن اقتصادی و اجتماعی و سیاسی را از هم می پاشد. رقابت در بهره گیری از منابع کمیاب موجب برخورد و تصادم می شود. ولی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی، گامی مثبت در جهت عدالت است. در نتیجه، بشر باید آگاهی های لازم را برای حمایت از طبیعت فراگیرد و به شدت بر توانایی خود در استفاده صحیح از منابع طبیعی بیفزاید، تا از بقای گونه های مختلف و انواع اکوسیستم ها به سود نسل کنونی و نسل های آینده اطمینان حاصل کند. "

 

معماران و توسعه :

اعلامیه محیط زیست و توسعه ( 14 ژوئن 1992، ریودوژانیرو ) می گوید :*  

  • کره زمین : وطن ما !
  • حفاظت از محیط زیست جهانی و نظام توسعه، به صورت یک واحد مورد پذیرش است.
  • وحدت نیازهای زیست محیطی و توسعه لازم است. ( اصل توسعه پایدار! ... پایداری به معنای تجدید پذیری مورد پذیرش است.)
  • اصل چهارم بیانیه ریو :" به منظور دستیابی به توسعه مستمر، حفاظت از محیط زیست بایستی جزء تفکیک ناپذیر توسعه تلقی شود و نباید آن را امری مستقل از توسعه به حساب آورد."

* برداشت از کتاب حقوق محیط زیست، نوشته دکتر محمدحسن حبیبی، انتشارات دانشگاه تهران، 1386 و 1381. 

غزال کرامتی
استادیار دانشکده هنر و معماری
دانشگاه آزاد اسلامی- واحد تهران مرکزی
1393/3/24- تهران

 

 

مجموعه مقالات مرتبط : معماران و محیط زیست    
عضو مرتبط : غزال کرامتی  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید