تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1885

مصائب کلانشهر - علی آبادی

کلان‌شهر  تهران

طبق تعريف بین‌المللی که توسط سازمان ملل متحدآورده شده کلان‌شهر یا مادر شهر به شهرهایی گفته می‌شود که بیش از ۸ میلیون نفر جمعیت داشته باشند. از این رو از دیدگاه تعریف بین‌المللی در ایران تنها شهر تهران به عنوان کلان‌شهر شناخته می‌شود. درعین حال همانطور که تعریف مفهوم شهر در کشورهای مختلف متفاوت می‌باشد، وکلانشهر عنوانی است که در مورد شهرهای بزرگ و پرجمعیت به‌کار می‌رود. که با عنوان مادرشهر یا متروپولیس:metropolisهم شناخته می‌شود.

کلان‌شهر از یک شهر مرکزی و تعدادی شهر اقماری تشکیل شده‌است.

تقسیم‌بندی انواع شهرها نیز برحسب سطح فعالیت‌ها، میزان جمعیت پذیری و حوزه نفوذ شهر در کشورهای گوناگون با یکدیگر یکسان نیستاما در ادبیات رایج کشور ایران اصطلاح کلان‌شهر معادل مادرشهر (متروپلیس) است و به شهرهایی اطلاق می‌شود که حداقل یک میلیون نفر جمعیت داشته و دارای مرکزیتی اقتصادی - سیاسی که در مقیاس ناحیه‌ای یا ملی از موقعیتی مرکزی برخوردار باشد.

تعریف کلانشهر در سال ۱۳۸۷ درشورای عالی معماری و شهرسازی اصلاح شد و طبق آن شهرهای با جمعیت بیش از ۵۰۰ هزار نفر کلان‌شهر محسوب می‌شوند ,به دلیل نداشتن تعریف حقوقی واحد از کلان‌شهر در ایران فقط شهرهای بالای یک میلیون نفر می‌توانند از مزایای قانون مالیات بر ارزش افزوده بهره بیشتری ببرند.

در حال حاضر شهرهای تهران، مشهد، تبریز، اصفهان، کرج، شیراز، اهواز، اراک و رشت به صورت رسمی کلان‌شهر محسوب می‌شوند.

شاخص های کلان شهرها

شورای عالی شهرسازی ومعماری ایران درتاریخ31/1/88 پیش نویس تعریف مجموعه های شهری وشاخص های آن راتهیه که مجموعه های شهری به سه گروه دسته بندی شده اند: 

 گروه اول: مجموعه شهری که شهر مرکزی آن بین 200 تا 500 هزار نفر جمعیت داشته باشد بعنوان مجموعه شهرهای میانی قلمداد می شود.

گروه دوم: شهرمرکزی بین500تایک میلیون نفرجمعیت داشته ، جزو مجموعه شهری بزرگ محاسبه می گردد.

گروه سوم: شهر مرکزی از یک میلیون نفرجمعیت بیشتر داشته باشد، منطقه کلان شهری نامیده می شود.

لذا باتوجه به اینکه در کشور ایران شهرهای بالای یک میلیون نفرجمعیت دارای چالشها ، نیازها و خواسته های مشترک ازجمله قطارشهری - تراموا -مونوريل -حمل ونقل عمومي سربع درون شهري جهت سفزهاي درون شهري  ( اتوبوس - تاكسي گروهي ون - تاكسي )  - پاركينگ  هاي لازمه - مدیریت یکپارچه و یا مدیریت واحد شهری می باشند ودرقوانین و مقررات نیز این شهرها کلان شهرنامیده شده اند.

شاخصه های کلان شهر ها

  1. کلان‌شهرها از نظر سیاسی، اقتصادی، بازرگانی و فرهنگی از اهمیت زیادی برخوردارند و از مراکز مهم اقتصادی و تجاری هر کشور به‌حساب می‌آیند.
  2. کلان‌شهرها، دارای امکانات ورزشی، فرهنگی، آموزشی و گردشگری زیادی هستند و به‌همین علت، پذیرای مسافران دیگر شهرها و کشورها هستند
  3. کلان شهرهای دنیا به سه گروه کلان شهر منطقه ای و کلان شهر قاره ای و کلان شهر دنیا  تقسیم میشوند.توکیو، بزرگترین کلان شهر جهان. وتهران، یکی از بزرگترین کلان شهرهای خاورمیانه.

نکته: در ایران هم‌اکنون ۱۵ کلان‌شهرغیر رسمی و ۹ کلان شهر رسمیاست.

تهران -مشهد -تبریز- اصفهان -کرج-  شیراز -اهواز - قم -کرمانشاه-ارومیه-رشت -زاهدان -کرمان-اراک-همدان

ترافیک در کلانشهرها  (حمل و نقل  درون شهري )

امروزه در کلان‌شهرها برای داشتن ترابری بهینه و جلوگیری از پدید آمدن نابسامانی در آمدوشد در گذرگاه‌های شهری، کارشناسان و گردانندگان امور شهری از بنیادهای مهندسی ترافیک پیروی می‌کنند.

 بنیادهای مهندسی ترافیک در سه  چارچوبِ آموزش، بکارگیری آیین نامه‌ها و مهندسی گذرگاه‌ها، شناسانده شده‌اند و مانند سه گوشه یک مثلث با همدیگر درپیوسته بوده و به بنیادهای سه‌گانه ناموَر هستند.

شهرهاي بزرگ و كلان شهرها ميبايست از نظر شبكه هاي خياباني و اتوبانهايو امثالهم در حدي باشند كه بتوانند دسترسي شهروندان را به صورت مستقيم و غير مستقيم فراهم كنندو اين  توسط دسترسي ها  به سه گروه تقسيم ميشوند:

  1. حمل ونقل عمومي
  2. حمل ونقل نيمه عمومي
  3. حمل ونقل خصوصي

1- حمل ونقل عمومي 

اينگونه حمل ونقل درون شهري توسط شبكه اتوبوسراني - مترو- تراموا - مونوريل  انجام ميگردد.

اين شبكه حمل ونقل حدود 50% تا 70% سفرهاي درون شهري را انجام ميدهد  ( آمار از اينترنت ). مسافران اين سيستم تمام جامعه مخصوصا" قشر كم در آمد ميباشند.

الف - سيستم اتوبوس راني ( معمولي - تندرو -وي‍‍ژه )

که اگر با پشتيباني همراه باشد ميتواند جابجائي مسافران را در حد قابل قبول انجام دهد و فقط نياز به مسير آزاد وايستگاه هاي تعين شده دارد.

ب- سيستم ريلي درون شهري ( مترو - تراموا - مونوريل )

اين سيستم  ( ريلي ) بدليل آنكه داراي مسير مشخص و اختصاصي است ميتواند جايگاه مطلوب تري داشته باشد منوط به آنكه پشتيباني  و خدمات رساني كامل تر شود. زمان بندي يكي از اركان مهم اين بخش است.   اين سيستم گرجه بهترين و سريع ترين سيستم حمل و نقل درون شهري شناخته شده وليكن بدليل هزينه بربودن از نظر ساخت ايستگاه ها و مسير و خريد ماشين آلات با مشگلات مالي روبرو است كه بدون مساعدت دولت  ارائه خدمان بهينه ممكن نميباشد.     

نكته :سيستم ريلي درون شهري بستگي به تعداد واكن هاي مترو -رساني به دستگاه ها  دارد.

1-درمورد سيستم اتوبوس راني تعداد اتوبوس هاي موردلزوم -پشتيباني - شبكه شهري  ( بصورت باز و بدور از ترافيك )  ميتواند گره گشاي سفرهاي درون شهري گرد  و فعلا" حدود 30% سفرعاي درون شهري را انجام ميدهد ( آمار مربوط به كلان شهرها است ).

2- حمل ونقل نيمه عمومي                                                     

اين سيستم حمل ونقل تشكيل شده از  سيستم تاكسيراني ( تاكسي معمولي و وانت بار ) كه سفرهاي شهري را انجام ميدهند. سيستم تاكسيراني به دو نوع اتوموبيل معمولي  ( چهار نفره ) و ديگري اتوموبيل استيشن ( حدود ده نفره ) و ميني بوس  استفاده ميشود كه اين سيستم  تحت نظارت دولت ميباشد.

3-حمل ونقل خصوصي

اين سيستم حمل و نقل توسط بخش خصوصي در قالب آزانس هاي كرايه اتوموبيل ( سواري - وانت - كاميونت - كاميون ) تماما" توسط بخش خصوصي وفقط با نظارت عاليه اداره مربوطه  خدمات رساني ميكنند.

نگاهي به ساخت وساز و مشگلات پديد آمده در كلان شهرها

1- كالبد شهر ها ازساخت وساز  بناها و شبكه هاي زير بنائي و روبنائي تشكيل ميشود. ساخت وساز ها در محدوده قانوني شهرها براساس ظوابط طرح هاي جامع و ظوابط تعين شده ميباشد و شهرداريها نسبت به صدور مجوز ساخت اقدام ميكنند. ساخت هرگونه تاسيسات و يا بنائي خارج از محدوده خدماتي شهرها فقط با كسب مجوز از مقامان مسئول و مربوطه ميباشد و شهرداريها مسئوليتي در صدور مجوز و نظارت برآنها راندارند.

2- در خارج از محدوده شهر ها ( حاشيه شهرها كه اراضي كشاورزي و يا باير است توسط گروهي خود سرانه احداث بنا ميگردد كه اين ساخت وساز بدون مجوز فانوني بوده و با گذشت زمان قانوني ميگردد.نظرباينكه در آن محل ها سكونت دارند تخليه و يا تخريب آنها غير ممكن و اگر امكان داشته باشد بسيار زمان براست.

3- با توجه باينكه هر پنج سال يكبار طرحهاي جامع مورد باز نگري قرارگبرد و در اين هنگام سگونت گاه هاي حاشيه اي نيز برطرح جامع و شهر موثر خواهند بود و طراحان شهري را در حالت اظطرار قرارميدهد كه غالبا"  امتيازاتي خاص طبق  دستورات مقامات استاني و يا كشوري براي اين حاشيه نشينان شهر به مهندسين مشاور طراح وكارفرما(شهرداري مربوطه)داده ميشودكه اين حاشيه نشينان براي شهرغده اي(بدخيم)خواهندشدكه در طول زمان بزرگ وبزرگتر تاحدي كه به شهر ملحق ميشود و شهر بزرگ را به شهري بي هويت تبديل ميكند.

4- ساخت وساز با مجوز قانوني در خارج از محدوده شهر ها ( در قالب مجتمع هاي سكونتي مهر و مشابه )

احداث اينگونه مجتمع ها كه بمنظور تامين مسكن قشر كم درآمد به عناوين مختلف ساخته ميشود فاقد هرگونه تاسيسات لازمه شهري و خدماتي  بوده و شهرداري شهر همجوار طبق قانون نبايد به آن ارائه خدمات دهد. كه اين يكي از معضلات بزرگ براي شهر مجاور خواهد بود. كه باعث گسترش بي رويه شهر بدون داشتن سرمايه هاي لازمه شهري ميباشد. با بالا رفتن شاخص جمعيت در اين محدوده ها نياز به تامين فرايند شهري الزامياست.

ضرورت جلوگیری از ساخت‌وسازهای غیرمجاز در "کلان‌شهرها"

 افزایش هزینه‌ها در شهرها باعث می‌شود مهاجران به سمت حاشیه‌نشینی و بعضا برخی ساخت‌های غیرمجاز در کلان‌شهرها گرایش پیدا کنند.

ساخت‌وسازهای غیرمجاز علاوه بر تأثیرات روانی، اجتماعی و اقتصادی تأثیرات منفی بر رشد غیرمتقارن و غیرقابل کنترل و پیش‌بینی شده ایجاد خواهد کرد. كه باعث تغییر و دگرگونی بافت‌های جمعیتی و شکل‌های جدید تقاضا باعث می‌شود که مسکن کوچک و به اصطلاح سئویت شکل بگیرند.

کلانشهرها جای زندگی نیست

یکی از مقامات معماری و شهرسازی گفت: توقف رشد شهرنشینی به این معنا است که کلانشهرها دیگر جای زندگی نیست و همین مساله به مهاجرت معکوس روستاییان از شهرها به روستاها کمک می کندووی افزود  نرخ رشد شهری در تهران در آستانه توقف قرار گرفته و هم اکنون در روزهای تعطیل شاهد خروج گسترده مردم از تهران هستیم.  

ضرورت داردبرای مهاجرت معکوس برنامه ریزی مناسبی انجام شودورشد جمعیت شهری ما از کشورهای اروپای مرکزی بیشتر شده، در حالی که با توجه به رشد جمعیت میزان بهره وری در شهرهای کشور بسیار پایین است.

مهاجرت معکوس سبب خواهد شد به تدریج شاهد افزایش مردم در روستاها و توقف نرخ رشد جمعیت شهر نشینی در کشور باشیم.

برای جذب مردم در روستاها باید حداقل های زندگی را برای روستاییان فراهم نموده  تا زندگی مناسبی برای مردم در روستاها به وجود بیاید که یکی از آن موارد  اجرای طرح هاي هادي در روستاها وکه با  حفظ اصالت روستاها به عنوان یک اصل مهم در طرح هادی مورد توجه قرارگیرد..

لزوم سرمایه گذاری های مناسب در روستاهای کشور به هر میزانی که سرمایه گذاری کنیم مردم بیشتری برای زندگی در روستاها ترغیب می شوند. باید فرصت های شهر ها و روستا ها را شناخت و از آن بهره جست.

احداث ساختمان های بلند مرتبه در شهر های کوچک اصالت و فرهنگ و سنت و شهرنشینی آن شهررا به زیر سئوال میبردوتصوربرآنستکه با این عمل  آن شهر به کلان شهر تبدیل میشود درصورتیکه آن شهر هویت شهرنشینی و فرهنگ و سنن خود را از دست میدهد.باید برنامه ای برای رشد معکوس ( جمعیت فرستی ) برای شهر نشینان تهیه وتدوین شود و تا شهر ها بحالت معتدل از نظر جمعیتی و مسائل شهر نشینی تبدیل گردند. این مسئله در کلان شهرها یکی از مصائب اصلی میباشد. 

چالش‌های جدّی امروز کلان‌شهرها،

بعضی ازصاحبنظران ومجریان و متولیان شهر براین عقیده اند که نبود طرح جامع اقتصاد شهری و طرح آمایش سرزمین، چالش‌های جدّی امروز کلان‌شهرها است. عدم برنامه‌ریزی‌های منطقه‌ای با تمرکزگرایی روبرو وبدین سان جمعیت شهرها هر روز در حال افزایش است

یکی از مقامات مسئو ل شهری  بیان داشت  با وجودی که شهرداری‌ها در تمامی حوزه‌ها وارد شده‌اند اما برخی به شهرداری‌ها نگاه خدماتی دارند؛ بنابراین لازم است با استفاده از تجربیات کلان‌شهرها الگویی برای تغییر این نگاه در دیگر شهرها نیز ایجاد شود.وی با بیان اینکه ظرفیت برنامه‌ریزی در کشور بالا است، گفت: باید بستر آن فراهم شود تا شهری آباد و آرام و با حفظ و حراست از میراث گذشته داشته باشیم.

موضوع ایجاد منابع مالی و درآمدی پایدار براي شهرداريها بسيار مهم ميباشد و اين مورد باعث خواهد شد از شهرفروشي بمنظور تامين مخارج و هزينه هاي جاري و عمراني  جلوگيري شود

شهر نشینی در کلان شهر ها

تعریفی که برای شهرنشینی وشهروندی درشهرهاغیرکلانشهرهامیشوددرکلانشهرهاجاری نیست که دلائل بشرح زیر است.

  1. وسعت شهر
  2. جمعیت شهر
  3. کارنامه شهر

1-  وسعت شهر

درمورد وسعت شهر کلان شهرها باید به دومورد اشاره کرد.

الف - وسعت شهر ( محدوده خدماتي شهر )

ب - وسعت شهر با حاشيه شهر

الف - وسعت شهر ( محدوده خدماتي شهر )

وسعت شهر  داراي تعاريفي است كه در طرح جامع در مور آن مطالب و موارد بسياز گفته شده است كه از ذكر آن خوداري ميشود.

ب - وسعت شهر با حاشيه شهر 

وسعت شهر با حاشيه نشينان وسعتي بوجود ميآورد كه بغير از محدوده خدماتي شهر بقيه نا مشخص و نا بسامان است و بهمين مطلب بسنده ميشود..

ج-كارنامه شهر

هرشهري داراي كارنامه عملكردي خودميباشد.درشهرهاي بزرگ وكلانشهرهابستگي به موقعيت وداشته ها شخصيتي تعيين شده براي شهرتعريف ميشود. مثلا" شهر تبريز شهر صنعتي و شهر شيراز شهر توريستي و گردشگري ناميده ميشود.

كلانشهرتهران بنظرنگارنده شهري غيرقابلتشخيص ميباشدزيراعملكردشهردانشگاهي وشهرتجاري وشهرصنعتي وسايركاربريهاي ديگر در شهر تهران  جاري است و همچنين پايتخت  ومركز سياسي كشور مان ايران ميباشد

اگرشهرداري ها كه متولي درجه اول شهرها هستند تمام شهروندان قانونمند به شناسند  و با در يافت جريمه خلاف را نبخشند شهرهاي ما بسوي شهري سالم  پيش ميرود.                                                  .

كنترل ساخت و سازورعايت بروكف وحفظ آثارمعماري ارزشمندميتواندحداقل مشگلات شهرتهران رابرطرف كند.

زمانيكه براي تجاوز به گذر گذشتي نميشود بايد در مورد ساير خلافهاي ساختماني ( اضافه طبقه - اضافه متراژ و.. ) اين چنين شود. در نظر گرفتن شهروند مداري و رعايت حقوف آنان بايد سر لوحه  شهرداريها قرار گيرد.

اصلاح وروان سازي شبكه هاي ارتباطي-تجهيزحمل ونقل عمومي به آخرين دستاوردهاي فني ومهندسي و استفاده ازانر‍ژي پاك وترغيب معماران وشهرسازان در طراحي مناسب با اقليم ميتواند اندكي رفع مشگل  نمايد. 

 

نویسنده: بیژن علی آبادی

مجموعه مقالات مرتبط : مصائب یک کلانشهر    
استان مرتبط : تهران  
عضو مرتبط : بیژن علی آبادی  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید