تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1719

معماری مسجد در دوراهی سنت و مدرنیته

معماری معاصر برای گره خوردن به مفاهیمی چون مسجدسازی نیازمند طراحی شیوه‌ای آینده‌گرا متکی بر ریشه‌های معماری اسلامی در ایران است. این شیوه بدون اتکا بر خلاقیت و یکتایی طراحی غیرقابل دستیابی است، اما بی‌شک مسیری است که از گلوگاه تاریخ عبور می‌کند.

معماری اسلامی در ایران در روح مسجدسازی حلول کرد؛ هنری که سیاست حاکمان وقت را عرصه‌ای برای تجلی بود و کارکشته‌ترین تیم‌های طراحی و اجرا را صرف ساخت بزرگ‌ترین پروژه‌های عمرانی-معماری زمانه خود می‌کرد.

اما امروز ساخت مسجد و طراحی آن با چند چالش اساسی روبه روست که هنرآنلاین سعی کرد در ماه رمضان به بررسی آن به پردازد. یک ماه قبل که بررسی معماری مسجد در دستور کار ماه رمضان هنرآنلاین قرار گرفت، دستیابی به مدلی که بتواند راهگشا در زمینه طراحی مساجد آینده باشد اصلیترین هدف این سرویس بود؛ هدفی که بدون بررسی تاریخچه معماری مساجد در ایران از یک سو و تعیین تعاریف معماری آینده گرا، از سوی دیگر امکان‌پذیر نشد.

آنچه از خلال بررسی ۲۰ مسجد مهم و تاریخ ساز ایران بر می‌آید نشان از چند ویژگی مهم دارد که شاید بتوان آن را چنین عنوان کرد:

  1. معماری پاسخی است به مسائل زمانه خود که در مسجدهای ایرانی بروز و حضوری متفاوت داشته است. بسیاری از ویژگی‌های ظاهری و طراحی مساجد ایران، برگرفته از جغرافیای مکانی بنا در بافت شهر، اقلیم مکان و کاربری آن هستند.
  2. مسجد در طول قرن‌ها با کاربری ثابتی که داشته، تغییری در ماهیت اصلی خود نداده است و همواره اصلیترین ماموریت‌اش در شهر، برپایی نماز جمعی بوده است.
  3. مسجد نمونه اصیلی از فعالیت فرهنگی -سیاسی حاکمان وقت به شمار می‌آید از این رو، الگوهای طراحی و تزئین آن عموما بعد‌ها در مورد دیگر بناهای عمومی شهر همچون کتابخانه‌ها، حمام‌ها و بازارهای سرپوشیده مورد استفاده قرار گرفته است.
  4. معماری هر مسجد، به طور مستقیم با شرایط زمان ساخت خود مربوط بوده اما از آنجا که در طراحی آن نگاهی آینده گرا منظور شده، امروز نیز مورد توجه کاربران خود هستند.

  معماری مسجد در دوراهی سنت و مدرنیته

 

از سوی دیگر در بررسی مفاهیم ساخت مسجد و معماری اسلامی انتخاب یکی از دو راه مقابل طراحان امروزین در اولویت قرار داشت که با پاسخ این سوال همراه بود: آیا مساجد امروز باید بر اساس الگوهای قدیم ساخته شوند یا معماری آن‌ها امروزی و مدرن باشد؟

از میان کارشناسانی که نظرات خود را با هنرآنلاین در میان گذاشتند، هر کار‌شناسی به یکی از وجوه مهم این دوراهه اشاره کرد و حق انتخاب را به گونه‌ای برگزید: دکتر غلامحسین مصطفوی، استاد دانشگاه در گفت‌و‌گو با هنرآنلاین بر این نکته تاکید کرد که موضوع ساخت مسجد، محور شیوه‌های معماری‌ است. در واقع بناهای عمومی،‌ همان طور که گفته شد، عصاره معماری هر مکتبی به حساب می‌آیند و در ایران، این عصاره را باید در معماری مساجد جست. بیش از ۵۰ درصد بناهای ما مسجد است و هر جا صحبت از تاریخ معماری ایران می‌شود، بحث روی مسجد است.

این در حالی است که دکتر بهشتی در‌همین‌باره به هنرآنلاین گفت: نگاه به صد سال پیش نشان می‌دهد که در روزگاری نه چندان دور، مسجد بهترین و زیبا‌ترین فضای معمارانه کشور بوده تا جایی که تاریخ ایران، کارنامه بسیار خوبی در زمینه طراحی و معماری مساجد دارد چرا که بهترین امکانات، بهترین نقشه‌ها و بهترین استادکاران در خدمت ساخت مسجد بوده‌اند. بنابراین می‌شود گفت که کارنامه ما در ساخت مسجد چندان خوب نیست اما آنچه که در شرایط فعلی پیش رو داریم، رسیدن به تولید انبوه مسجد است به طوری که برای هر منظور و هر موقعیتی مسجد تولید می‌شود. این منظور‌ها اگر چه خیلی وقت‌ها گفته می‌شود قرب‌الله است اما انگار خیلی هم این طور نیست.

با وجود آنکه بسیاری از کار‌شناسان معتقدند که همگام با به روز شدن بخش‌های تکنولوژیک معماری، مفهوم معماری مسجد هم ناچار از تن دادن به نگاهی مدرن است، مخالفان این نوع نگاه هم کم نیستند.

مهندس قهاری، رئیس انجمن مفاخر معماری ایران در‌این‌باره به هنرآنلاین گفت: چون بخش عمده ساخت مساجد را بخش خصوصی برعهده گرفته، طبیعتا سلیقه خودش را اعمال می‌کند. البته یک بخش ضوابط هم دارد، که باید رعایت شود اما بیشتر سلایق سرمایه‌گذار منظور می‌شود. معمولا هم برای طراحی پول چندانی پرداخت نمی‌شود. مساجدی که توسط دستگاه‌های عمومی ساخته می‌شوند، حتما به بخش معماری توجه و برای آن هزینه می‌کنند ولی در بخش خصوصی معمولا از طراح رایگان استفاده می‌کنند و معلوم است که نباید از طرح رایگان انتظار چندانی داشت و منتظر بنای شاخص معماری بود.

 معماری مسجد در دوراهی سنت و مدرنیته

این در حالی است که دکتر نادر روز‌رخ نگاهی متفاوت به مقوله استفاده از هنر معماری اسلامی مربوط به گذشته در معماری امروز دارد: در معماری اسلامی باید کیفیت‌ها را در پرتو کمیت‌ها بسنجیم. ببینیم که خردمندان در آن دوره برای حل مسائل چه تدابیری اندیشیده‌اند. بعضی از تکنولوژی‌ها تغییر کرده و قابل استفاده نیست. قوسی که در معماری ایران هست و می‌گویند توسط ایرانی‌ها ابداع شده، برای تحمل بار سقف و توزیع بار و... مورد استفاده قرار گرفته. اما وقتی در دوره‌ای که بتن و آهن و دیگر مصالح معماری وجود دارند، آن قوس را تکرار می‌کنیم، تنها یک کپی‌برداری شکلی کرده‌ایم. برخورد مهندسی با پروژه دیگر نیاز به اصالت گذشته ندارد چرا که هم فن‌آوری تغییر کرده و هم ضوابط معماری عوض شده است.

به نظر می‌رسد که معماری اسلامی بدون توجه به سابقه حضور ایرانی‌ها در تاریخچه مسجد سازی ایرانی‌ها تلاشی بی‌ثمر باشد. موضوعی که مهندس بهشتی، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و نویسنده حوزه معماری این چنین به آن اشاره کرده است: واقعیت این است که در بسیاری از مساجد امروز، معمار به مثابه طراح وجود ندارد. حتی دیده می‌شود که مهندسان عمران مسجد می‌سازند در حالی که کار آن‌ها معماری و مهم‌تر، معماری مسجد نیست. اگر نگاه کنید می‌بینید که در کنار جاده‌های کشور یک سری مسجد تیپ ساخته شده است این در حالی است که ما یک تجربه تاریخی در زمینه ساخت مسجد داریم و روش بیان و سبک طراحی مسجد در کشورمان آن قدر خاص است که بهترین مسجدهای جهان اسلام را ساخته‌ایم. با چنین گذشته‌ای اتفاق‌هایی که دارد می‌افتد جالب نیست.

به نقل از هنرآنلاین

موضوعات مرتبط : معماری مساجد   سنت و مدرنیته    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید