Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1425

مقدمه ای بر استانداردهای تاریخ شفاهی (1)

(مقالات گذشته-تابستان 1379)

تاریخ شفاهی [Oral History] - چنان که از عنوانش آشکارست - یکی از شیوه های تحقیقات تاریخی است که صرفاً جنبه شفاهی دارد. تاریخ شفاهی - که در سده اخیر در سطح جهان گسترش پیدا کرده - مجموعه منظمی از اظهارات  افراد زنده در مورد تجربیاتشان است. ابزار جمع آوری این اطلاعات، می تواند از یادداشت برداری تا استفاده ماهرانه از وسایل الکترونیکی ضبط صدا و تصویر، متفاوت باشد.

بسیاری از وقایع قرون گذشته، پیش از آنکه در  لوح یا کاغذ یا هر شیئی نوشته شوند، پس از مدتی از اذهان محو شده اند. برخی وقایع مهم تاریخ جهان و حتی بسیاری از رخدادهای شخصی - که می توانست در آینده بشریت سهم عمده ای ایفا کند- اکنون هیچ اثری از آنها در اذهان بشر باقی نمانده است. تاریخ شفاهی با کم تر از 90 سال پیشینه، هم اینک یکی از منابع عمده تجربیات گذشتگان کره خاکی است.

بسیاری کسان، هنگامی که راجع به تاریخ فکر می کنند، کتابهای خاک خورده، اسناد، آرشیو و کتابخانه ها در نظرشان مجسم می شود. در واقع تاریخ در اطراف ما، خانواده، جامعه و خاطرات و تجارب افراد مسن تر است. فقط کافی است از آنها بپرسیم و آنها می توانند به اندازه یک کتابخانه پر از کتاب، برای ما داستان بگویند.

این نوشتار، باهدف استانداردهای مصاحبه های تاریخ شفاهی، به بیان گامهای اساسی برای جمع آوری و حفظ گنجهای ارزشمند شفاهی، جهت غنی کردن اطلاعات تاریخی شما و نسلهای آینده، می پردازد.

گفتنی است که این مطالب، حاصل تجربیات نویسندگان است که در اجرای « پروژه تاریخ شفاهی معاصر ایران»، سازمان اسناد و کتابخانه جمهوری اسلامی ایران، رعایت شده است.

گام اول، معرفی:

الف- آنچه باید انجام داد

همه ما داستانهایی برای گفتن داریم؛ داستانهایی که با آنها زندگی کرده ایم. ما به تجربیاتمان نظم می دهیم و آنها را به صورت داستان سازماندهی می کنیم.

تاریخ شفاهی - که مجموعه منظمی از اظهارات افراد زنده درباره تجربیات خودشان است - به این داستانها گوش می دهد. مورخان، بر این باورند که خاطرات روزانه مردم (نه فقط ثروتمندان و افراد شهیر)، اهمیت تاریخی دارد. اگر ما این خاطرات و داستانها را حفظ و گردآوری نکینم، از بیخ و بن از دست خواهند رفت.

خاطرات شما و افراد پیرامونتان، برای خانواده و جامعه تان گنجهائی ارزشمند و یگانه است. شما و اعضای خانواده، می توانید با استفاده از فنون تاریخ شفاهی، تاریخ نانوشته خانواده را حفظ کنید. همچنین، شما و اجتماعتان می توانید ریز و درشت تاریخ نانوشته را کشف و حفظ کنید. تاریخ شفاهی آنقدر انعطاف پذیر است که افراد، در هر سنی می توانند فنون آن را فرا بگیرند.

بسیاری درباره «درست انجام دادن» روش تحقیقی تاریخ شفاهی نگران هستند؛ اما زمانی که می فهمند صدای ضبط شده بر روی نوار کاست، از «هیچ چیز» بهتر است، برای یک مصاحبه ساده تلاش می کنند. حتی مصاحبه یک ساعته با یک نفر، ممکن است ده سال بعد سودمند باشد و عده ای برای این تلاش، سپاسگزار شما شوند.

ب- تاریخ شفاهی چیست؟

تاریخ شفاهی - چنانکه گفته شد - مجموعه منظمی از اظهارات افراد زنده درباره تجربیات خودشان است. تاریخ شفاهی «افسانه های قومی»، «غیبت»، «شایعه» یا ستون پنجم نیست؛ در واقع شکل قدیمی انتقال شفاهیات را نمی توان به نام تاریخ شفاهی پذیرفت.

مورخان شفاهی، تلاش می کنند صحت و سقم یافته هایشان را مشخص کنند؛ آنها را تحلیل کنند و در یک بافت تاریخی دقیق قرار دهند. آنان همچنین درباره «نگهداری» یافته هایشان برای استفاده پژوهشگران بعدی، نگران هستند.

در طرحهای تاریخ شفاهی، راوی واقعه ای را برای مصاحبه گر نقل می کند. مصاحبه گر خاطرات را ثبت می کند و یک سند تاریخی خلق می کند.

واقعه          راوی            مصاحبه گر           سند تاریخی

تاریخ شفاهی، خاطرات بشری و کلمات گفته شده را جمع می کند. ابزار جمع آوری اطلاعات، می تواند از یادداشت برداری تا استفاده ماهرانه از وسایل الکترونیکی ضبط صداو تصویر، متفاوت باشد.

گستردگی زندگی بشری حد و مرزی برای موضوعی که ما از طریق تاریخ شفاهی ثبت می کنیم، به وجود می آورد. ما فقط می­توانیم به اندازه طول دوران زندگی یک نفر، به عقب برگردیم. این محدودیت، به « سندرم اضطراب مورخان شفاهی» انجامیده است؛ هراس از اینکه اطلاعات بازگشت پذیر هر لحظه ممکن است از دست بروند.

تاریخ شفاهی خوب گردآوری شده، به فرد حس پیشرفت می دهد. با ثبت تاریخ شفاهی، انگیزه نگه­داشتن چیزی ارزشمند و نجات آن را از عقب ماندن داریم.

با اینکه فناوری عامل گسترش و پیشرفت روشهای تاریخ شفاهی است، مانعی برای تاریخ نگاری سنتی محسوب می شود؛ برای مثال، ارسال نامه های الکترونیکی از طریق اینترنت، اسناد نوشتاری را کمیاب تر از قبل کرده است. از این رو، مورخان سنتی با داشتن وابستگی به اسناد مکتوب، نگران می شوند.

ج- توالی تحقیق تاریخ شفاهی

  1.  تنظیم یک سوال یا نکته محوری، به عنوان هدف اصلی در مصاحبه ها؛
  2. برنامه ریزی پروژه (بررسی مسائلی مانند محصولات نهائی، بودجه، گزینش کارکنان، تجهیزات و قالب زمانی)؛
  3. مطالعات و تحقیقات زمینه ای؛
  4.  آمادگی و هماهنگی مصاحبه؛
  5.  به انجام رساندن مصاحبه ها؛
  6.  ارزیابی تحقیقات و مصاحبه ها و بازگشت دوباره به مرحله یکم یا پیش رفتن تا مرحله هفتم؛
  7.  سازماندهی و آماده کردن نتایج؛
  8.  آرشیو کردن اسناد.

با توجه به هدف پروژه تاریخ شفاهی، مراحل کار به صورت ساده یا پیشرفته طراحی می شود.

گام دوم، رهنمودها و پیشنهادها؛

الف- فهرست یادآور تاریخ شفاهی

  1.  درباره اهداف تحقیق خود تصمیم بگیرید و مشخص کنید که آیا تاریخ شفاهی برای رسیدن به آنها به شما کمک خواهد کرد؟ ممکن است به نتیجه برسید که اهدافتان تغییر خواهد کرد، هرچند برای تحقق آنها تمرکز کرده باشید.
  2.  تحقیقات مقدماتی را با استفاده از منابع مکتوب انجام دهید.
  3.  فهرستی از افراد موردنظر برای مصاحبه تهیه کنید. چطور آنها را انتخاب می کنید؟ بهتر است زمانی که با مصاحبه شونده­ها تماس می گیرید و هدف پروژه را شرح می دهید، از آنها جهت معرفی افراد، درخواست کمک کنید.
  4.  تجهیزات خود را برای هماهنگ سازی با روند کارتان، بسنجید. نوع ضبط و تجهیزات لازم را برحسب تحقیق انتخاب کنید. برای مثال، آیا مصاحبه باید کیفیت پخش سراسری داشته باشد؟ آیا لازم است مدت زمان طولانی باقی بماند؟
  5.  از یک صدابر (میکروفن) خارجی [external microphone] برای کیفیت صدای بهتر، مخصوصاً برای ضبط ویدئویی استفاده کنید.
  6.  تجهیزات ضبط را پیش از استفاده امتحان کنید تا بدانید که در شرایط گوناگون چطور کار می کنند. بهتر است پیش از مصاحبه، کارکردن با آنها را تمرین کنید.
  7.  با توجه به نوع تجهیزات ضبط (دیجیتال یا آنالوگ)، موارد مصرفی را آماده کنید.
  8.  فهرستی از موضوعات یا سوالهای موردنظر تهیه کنید.
  9.  چگونگی مصاحبه کردن را تمرین کنید.
  10.  فهرستی از کارهائی تهیه کنید که خودتان باید قبل، در حین و بعد از مصاحبه انجام دهید.
  11.  قرار ملاقاتتان را یک یا دو روز قبل از مصاحبه مشخص و قطعی کنید.
  12.  روز مصاحبه، برای خودتان زمان بیشتری برای رسیدن به محل تعیین کنید.
  13.  مصاحبه و ضبط آن را در محیطی ساکت و آرام انجام دهید. زمانی که آغاز به کار کردید، به مدت یک دقیقه با دقت گوش دهید و صداهای مزاحم را مهار کنید. برای مثال آونگ ساعتهای تیک تاکی را راکد کنید؛ حیوانات خانگی را از محیط دور کنید، در ترافیک پرسر و صدا، دروپنجره ها را ببندید.
  14.  مطمئن شوید که مصاحبه شونده چگونگی بهره برداری شما را از مصاحبه می داند و دریافته است که این اقدام، مکالمه خصوصی نیست.
  15.  هر ضبط را با معرفی کلی و با بیان اینکه با چه کسی، چرا، چه زمانی و کجا سرگرم انجام مصاحبه هستید، آغاز کنید.
  16.  مشتاقانه و فعالانه گوش دهید.
  17.  هر از گاهی صحبت کنید.
  18.  با سکوت، اجازه دهید مصاحبه شونده زمان فکر کردن داشته باشد.
  19.  هر از گاهی سوالی بپرسید.
  20.  جواب سوال خود را، پیش از اینکه به سراغ سوال بعدی بروید، به طور کامل پیگیری کنید.
  21.  سوالها را به اندازه کافی باز بپرسید تا جوابهای مقاله وار بگیرید؛ مگراینکه به دنبال یک «واقعیت» یا جواب کوتاه و مشخص باشید.
  22.  با سوالهایی شروع کنید که کم تر حالت بازپرسانه (استنطاقی) داشته باشند.
  23.  سوالهای استنطاقی تر را در مراحل بعدی مصاحبه بپرسید.
  24.  مصاحبه را با پرسشهای سبک تر به پایان ببرید. مصاحبه شونده را ناگهان بعد از یک سوال اساسی، رها نکنید.
  25.  نسبت به قدرتهای روانی در طول مصاحبه آگاه و حساس باشید.
  26.  مصاحبه را به یک تا دو ساعت (بسته به میان خستگی شما و مصاحبه شونده) محدود کنید.
  27.  پاکتهای بزرگی برای اسناد و عکسهای امانت گرفته به همراه داشته باشید.
  28.  تمام نوار و لوحهای فشرده مصاحبه ضبط شده را بلافاصله رونویسی کنید و شماره بزنید.
  29.  توصیه می شود امضای مصاحبه شونده را جهت توافقنامه سطح دسترسی، قبل از اینکه محل مصاحبه را ترک کنید، بگیرید. در صورت خودداری از امضا، نسخه ای از متن مصاحبه را برای مطالعه و تصحیح نزد مصاحبه شونده بفرستید.
  30.  بعد از مصاحبه، یادداشتهای ضمنی مصاحبه را بنویسید.
  31.  برای مصاحبه شونده بعد از پایان جلسات مصاحبه، نامه تشکر یا تقدیرنامه بفرستید.
  32.  قواعد مشخصی برای برچسب زدن و تنظیم و تنسیق همه چیز داشته باشید.
  33.  عکسهای به امانت گرفته را بسرعت تکثیر یا اسکن کنید و اصل آنها را بازگردانید. عکسها را با احتیاط از لبه بگیرید و در پاکت مقوائی محکم حمل کنید. بهتر است برای محافظت بهینه، بین هر عکس کاغذ سفید قرار دهید.
  34.  در صورت استفاده از نوار کاست در ضبط مصاحبه، از هر کاست نسخه بدل تهیه کنید و نسخه اصلی را در مکان مناسب نگه دارید و فقط از نسخه بدل استفاده کنید.
  35.  مصاحبه ضبط شده را خارج نویسی و تنظیم کنید. بهتر است مقطعهای ده دقیقه ای زمان را از نسخه ای که متن مصاحبه از روی آن پیاده می شود، ذکر کنید تا در مرحله بازشنود و اعمال اصلاحات، با سرعت بیشتری کار کنید.
  36.  مصاحبه را تحلیل کنید. صحت و سقم وقایع را مشخص کنید. نتایج را با طرح دقیق خود بسنجید. آیا به آنچه می­خواستید، رسیده اید؟ چه سوالهای جدیدی از نتیجه مصاحبه پدید آمده است؟ نتیجه مصاحبه، چه پیشرفتی در روش کار شما به وجود آورده است؟
  37.  اگر لازم است، برای جلسه بعدی مصاحبه قرار بگذارید.
  38.  اگر قصد دارید یک نسخه از صدا، تصویر یا متن مصاحبه را به مصاحبه شونده بدهید، برای تصحیح متن پیاده شده از او کمک بگیرید.
  39.  جهت نگهداری و آرشیو طولانی مدت اسناد به دست آمده، برنامه بریزید.

ب- چطور باید سوالها را بپرسیم؟

  1.  می توان با توجه به هدف پروژه، فهرستی از سوالهای مورد نظر را آماده کرد تا در طول مصاحبه از آن کمک گرفت و یا کافی است موضوع این سوالها را در ذهن داشته باشید و با توجه به موقعیت و حفظ توالی تاریخی، سوال را مطرح کنید.
  2.  با توجه به موضوع و هدف مصاحبه، سوالهای اساسی را بعد از مرحله مقدماتی مطرح کنید. سوالی بپرسید که نیاز به جواب طولانی داشته باشد و باعث پیگیری موضوع شود.
  3.  بهتر است سوالها را با شجره نامه و زندگینامه شروع کنید.
  4.  چند سوال را همزمان نپرسید، بلکه هر بار فقط یک سوال بپرسید.
  5.  برای گرفتن جواب، به مصاحبه شونده اجازه فکر کردن دهید. منتظر شوید؛ زیرا گاهی سکوت برای شما اثربخش می باشد.
  6. شنونده خوبی باشید. از حرکت اعضای بدن کمک بگیرید. با نگاه مشتاقانه، تکان سر و لبخند، مصاحبه شونده را برای بیان بیش تر مطالب دلگرم کنید.
  7.  اگر لازم است، از تشویقهای زبانی مانند«چه اطلاعات فوق العاده ای!» یا «چه جالب»، استفاده کنید. البته مراقب باشید که مصاحبه را با تشوقهای زبانی مانند «اوه!» و «آه!» تند و تیز نکنید؛ آن هم زمانی که مصاحبه شونده سرگرم صحبت کردن است.
  8.  برای رفع برخی ابهامات، حتماً سوال کنید. اگر مصاحبه شونده یک عبارت کلی می گوید و شما لازم است بیشتر بدانید، بگوئید: « من نفهمیدم. ممکن است این موضوع را با جزئیات بیشتر توضیح دهید؟»
  9.  از مصاحبه شونده بخواهید، معنی کلمات تخصصی را - که در مصاحبه استفاده می کند - توضیح دهد. برای مثال، از منبتکار بپرسید که منظورش از گره چینی چیست؟ چه طور استفاده می شود؟
  10.  اگر باید اطلاعات کاملی از مصاحبه شونده به دست آورید، یک سوال مهم را چندین بار به صورتهای مختلف و با جمله­بندیهای متفاوت بپرسید.
  11. بجز زمانی که می خواهید پاسخ یک کلمه ای بگیرید، پرسشهای خود را طوری بیان کنید که بسادگی با «بله» یا «خیر» جواب نگیرید. برای مثال، بجای اینکه بپرسید «آیا در سال 57 مبارز انقلابی بودید؟»، بپرسید «مبارزه های انقلابی در سال 1357 چگونه بود؟» تا جائی که می توانید، سوالهای مقاله وار بپرسید تا جواب طولانی بگیرید.
  12.  سوالها را به گونه ای بپرسید که توالی تاریخی حفظ شود، آنگاه وارد جزئیات شوید.
  13.  انعطاف پذیر باشید؛ اگر مصاحبه شونده موضوع پیش بینی نشده ای پیش آورد، سریع با مطرح کردن سوالهای مختلف، زوایای گوناگون آن واقعه را ثبت کنید.

 

 فصلنامه گنجینه اسناد-تابستان 1397

بررسی و نوشته: امیر مسعود شهرام نیا- سعیده یراقی اصفهانی

تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

مقدمه ای بر استانداردهای مصاحبه تاریخ شفاهی (2)

موضوعات مرتبط : تاریخ شفاهی    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید