تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1797

مهرگان - بیژن علی آبادی

مهرگان به دو گروه تقسیم میشود :
  1. مهرگان اسطوره ای و كهن
  2. مهرگان دینی

1-مهرگان اسطوره ای

مهرگان یکی از کهن‌ترین جشن‌های ایرانی و هندوان است که در ستایش و نیایش مهر یا میترا برگزار می‌شود.
جشن مهرگان در دوران پس از اسلام پس از نوروز بزرگ¬ترین جشن ایرانی است و در روز مهـر از ماه مهر برابر با شانزدهم مهرماه است. عده‌ای این جشن را در روزهای دیگر از جمله در دهم مهر برگزار می‌کنند.

.زمان برگزاری جشن مهرگان در یکم ماه مهر و آغاز فصل پاییز بوده است و این تاریخ و برگزاری تا پایان دوره هخامنشی و احتمالاً تا اواخر دوره اشکانی نیز دوام داشته است.و از این زمان های بعد و شاید در دوره ساسانی، برگزاری جشن مهرگان به مهر روز از مهر ماه یا شانزدهم ماه مهر منتقل شده وا حدود دو هزار سال است که این جشن به شانزدهمین روز ماه مهر یا مهر روز از مهرماه در گاه شماری ایرانی منسوب است.

زمان این جشن در گاهشماری طبری/ تبری و نیز در گاه شماری سنتی یزدگردی زرتشتیان، فعلاً برابر با حدود نیمهٔ بهمن‌ماه ، و در گاه شماری دیلمی برابر با سی‌ام بهمن‌ماه است.
زمان برگزاری مهرگان در آغاز ماه مهر و فصل پاییز بوده است
اما این زمان در میان اقوام گوناگونی که از گاه شمار های محلی نیز بهره می‌برند، متفاوت است و زرتشتیان جشن مهرگان را همه ساله در حدود دهم ماه مهر و یا اواخر ماه بهمن برگزار میکنند.

با اصلاحات گاهشماری و سی و یک روزه شدن شش ماه نخست سال است که در سال ۱۲۸۵ خورشیدی پس از مشروطه انجام شده و در ۱۳۰۴ به تصویب رسید، مهر روز از مهرماه یا شانزدهم مهر در زمان ابوریحان بیرونی، برابر میشود.

سلمان فارسی میگوید: ما در عهد زرتشتی بودن می‌گفتیم: خداوند برای زینت بندگان خود یاقوت را در نوروز و زبرجد را در مهرگان بیرون آورد. و فضل این دو روز بر روزهای دیگر مانند فضل یاقوت و زبرجد است.
ابوسعید عبدالحی بن ضحاک بن محمود گردیزی می‌گوید:این روز مهرگان باشد و نام روز و ماه همراهند و چنین گویند که اندر این روز آفریدون بر بیوراسب که او را ضحاک گویند، پیروز شد و او را اسیر کرد و او را بست و به دماوند برد و در آنجا وی را زندانی کرد. مهرگان بزرگ و برخی از مغان چنین گویند که این پیروزی فریدون بر بیوراسب، رام روز بوده است و زرتشت که مغان او را به پیامبری دارند، ایشان را فرموده است، بزرگ داشتن این روز و روز نوروز را.
خلف تبریزی دربارهٔ پیدایش مهرگان این چنین میگوید:دراینروزکاوه آهنگرکردندوفریدون دراینروزبرتخت شاهی نشست ودراینروزضحاک راگرفته به کوه دماوندفرستادکه دربند کنند و مردمان به سبب این مقدمه جشنی عظیم کردند و عید نمودند و بعد از آن حکام را مهر و محبت به رعایا به هم رسید و چون مهرگان به معنی محبت پیوستن است بنابراین بدین نام موسوم گشت ...

مهرگان دینی

یكی از خاورشناسان بلژیکی در کتاب خود «آیین میترا» راچنین می‌گوید: «.. بدون تردید، جشن مهرگان که در کشورهای روم باستان، روز پیدایش خورشید نامیده می شد و آن را یعنی «روز زایش خورشید شکست ناپذیر» می‌گفتند که به بیست و پنجم ماه دسامبر کشیده و شماری زیاد از عیسویان پیش از عیسی مسیح به آیین مهرپرستی گرویدند و پس از گسترش دین مسیح در اروپا، روز زایش مسیح قرار داده شد. چون عیسویان نمیخواستند این روز را جشن بگیرند به نام زاده شدن عیسی جشن گرفتند.»

در ایران که از دوره هخامنشی دین مزداپرستی یا زرتشتی در غرب کشور همچون شرق چیرگی یافت، میترا از مقام بزرگترین خدای آریایی تنزل کرده و یکی از آفریدگان اهورا مزدا دانسته شد.
از دوره اردشیر دوم هخامنشی، میترا در کنار آناهیتا بعنوان ایزدی بزرگ ستایش میشد.و زرتشتیان در جشنهای برابری روز و ماه ایزد مربوطه را ستایش میکردند که در این میان مهریشت که در ستایش میترا است، کهن‌ترین، استوارترین و مهمترین یشت اوستا است.

آیین های مهرگان :

از مجموع منابع موجود، همچون متون فارسی و نگاره‌ها و نوشته‌های مورخان و دانشمندان قدیم ایرانی و غیر ایرانی و نیز آثار شاعران و ادیبان استنباط میشود ، مردمان در این روز تا حد امکان با جامه‌های ارغوانی (یا دستکم با آرایه‌های ارغوانی) بر گرد هم می‌آمده‌اند؛ در حالی که هر یک، چند «نبشته شادباش» یا به قول امروزی‌، کارت تبریک برای هدیه به همراه داشته‌اند. این نبشته شادباش‌ها را معمولاً با بویی خوش همراه می‌ساخته و در لفافه‌ای زیبا قرار میدادند .

در خوان یا سفره مهرگانی که از پارچه‌ای ارغوانی رنگ بود، گل «همیشه شکفته» می‌نهاده و پیرامون آنرا با گل‌های دیگر آذین می‌کردندو.در پیرامون این گل‌ها، چند شاخه درخت گز، هوم یا مورد نیز می‌نهادند و گونه‌هایی از میوه‌های پاییزی که ترجیحاً به رنگ سرخ باشد به این سفره اضافه می‌شد. میوه‌هایی مانند: سنجد، انگور، انار، سیب، به، ترنج (بالنگ)، انجیر، بادام، پسته، فندق، گردو، کُـنار، زالزالک، ازگیل، خرما، خرمالو و چندی از بوداده‌ها همچون تخمه و نخودچی و دیگر خوراک های خوان مهرگانی عبارت بود از آشامیدنی و نانی مخصوص. نوشیدنی از عصاره گیاه که با آب یا شیر رقیق شده بود، فراهم می‌شد و همهحاضران در جشن، به نشانه پیمان از آن می‌نوشیدند. نانِ مخصوص مهرگان از آمیختن آرد هفت نوع غله گوناگون مانند گندم، جو، برنج، نخود، عدس، ماش و ارزن. دیگر بود .از دیگر .لازمه‌های سفره مهرگان عبارت بود از: جام آتش یا نوکچه (شمع)، شکر، شیرینی، خوردنی‌های محلی و بوی‌های خوش مانند گلاب. آنان پس از خوردن نان و نوشیدنی، به موسیقی و پایکوبی‌های گروهی می‌پرداخته‌اند. سرودهایی از مهریشت را با آواز می‌خوانده و می‌رقصیده‌اند..ازآنجاکه نشانه‌های بسیاری، همچون تندیسها، کتیبه‌هاوسنگ‌نگارهها(ازجمله نگارههای میترادرنمرودداغ وکوماژن)،ازرواج آیین مهردرآسیای کوچک(آناتولی)حکایت میکند؛بعیدنیست که«سماع»‌های عارفانه پیروان طریقه«مولویه»درشهرقونیه امروزی،ادامه دگرگون شده همان رقصهای میترایی باشد.درپایان مراسم،شعله‌های فروزان آتش،نظاره‌گردستانی بودکه بطوردسته‌جمعی وبرای تجدیدپایبندی خودبرپیمانهای گذشته،درهم فشرده می‌شدند.

مهرگان درعصرحاضر:

بهرام فره وشی ازبرگزاری مهرگان بعنوان جشنی خانوادگی،دربین زرتشتیان یزدوکرمان ونیز"ازآیین قربانی کردن گوسفند،دربرخی مناطق وروستاهای زردشتی نشین یزد،برای ایزدمهر"خبرمیدهد.تا بیش از سی سال پیش،زردشتیان کرمان،دراینروز،بیادمردگان،مرغی را کشته وشکمش را باحبوبات وآلوانباشته وبعنوان خوراک ویژه،یادمان مردگان میپختند.

.زمان برگزاری آیین قالی شویان درمشهداردهال راجلال آل احمد،با مهرگان هم پیوند میداند.صدرالدین عینی دریادداشتها،ازجشنی درتاجیکستان وسمرقندیادمیکندکه هرسال درماه میزان برگزارمیشد.جشنی که میتواند، باهمهً دگرگونیها،بازماندهً جشن مهرگان باشد. .

موسیقی مهرگان :

خلف تبریزی در برهان قاطع برای یکی از مقام‌ها و لحن‌های موسیقی سنتی ایران نام «موسیقی مهرگانی» را آورده است، که گمان می رود در دوران گذشته در این جشن موسیقی ویژه ای نواخته می‌شد..همچنین در میان دوازده مقام نامبرده شده در کتاب «موسیقی کبیر» ابونصر فارابی، مقام یازدهم با نام مهرگان ثبت شده است و نیز نظامی گنجوی در منظومهٔ خسرو و شیرین نام بیست و یکمین لحن از سی لحن نامبردار شده را «مهرگانی» نوشته است

واژگان «مهرجان»(مهرجانات) و «نیروز» که معرب شده ی مهرگان و نوروز است و اکنون نیز در بسیاری از کشورهای عرب زبان حاشیه ی خلیج فارس و برخی از کشورهای شمال آفریقا به مفهوم جشنواره (فستیوال)، کاربرد دارد و وارد زبان و قلمرو فرهنگی کشورهای مسلمان و عرب زبان گردیده است نیز، نشانه ی دیگری است بر فر و شکوه این دو جشن باستانی.

در تاریخ آمده است كه این جشن در بناها با شكوه كه در میان باغات زیبای پارسی بنا شده بود بركزار میشد باغاتی دارای درختان مثمر با نظم خاصی كاشته شده بود و میوه های این یاغات هر یك دارای یك تعریف و صفت خاصی بوده است .

برای ایرانیان باغ نماد طبیعت سبز بوده و برای آن احترام خاصی قایل بود و جشنی نبود كه این نماد سبز در آن دیده نشود
دو جشن مهم ایرانیان كه یكی جشن مهرگان و دیگری جشن نوروز است با طبیعت سبز اجین شده و میباشند و این همبستگی نماد طبیعت سبز یا باغ ایرانی برای ما ایرانیان است .

بیژن علی آبادی

موضوعات مرتبط : مهرگان    
عضو مرتبط : بیژن علی آبادی  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید