Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :942

موزه تجلی گاه نخستین و بهترین آثار بشری

(مقالات گذشته - خرداد1377)

ابتدا باید ببینیم فرهنگ چیست و موزه چگونه باید با این امر مهم ارتباط پیدا می کند؟

نخست می خواهیم ثابت کنیم که موزه خود نهادی فرهنگی است و برای بالا بردن سطح فرهنگ اجتماعی و رشد و توسعه آن به وجود آمده است و بعد اضافه کنیم که وجود موزه به عنوان یک نهاد آموزشی در اجتماع بسیار ضروری است. فرهنگ هر جامعه یک مفهوم کلی است و تمامی ارزش ها و یافته های معنوی مردمان آن جامعه را در بر می گیرد. مفهوم فرهنگ به شالوده زندگی اجتماعی یک قوم یا ملت بستگی دارد. جنبه هایی چون رفتارهای اجتماعی، سنت ها و اعتقادات مذهبی و ارزش های اجتماعی فرهنگ هر قوم و ملتی را تشکیل می دهد. پس در حقیقت، فرهنگ، میراث هر قومی است که از پیشینیان برگرفته شده و در آن تغییراتی داده شده و به نسل های بعد انتقال یافته است. فرهنگ ها و تمدن ها، مانند انسان ها سه مرحله تکامل دارند: زاده می شوند، کودکی و نوجوانی دارند، کمال می یابند و به پیری می رسند و بالاخره از میان می­روند.

Mooze -farhang -honar -1 خاصیت فرهنگ ها و تمدن های پویا و بالنده در قدرت جاذبه و دافعه آنها است. یعنی آنچه را برای زندگی خود لازم می بیند، از فرهنگ های دیگر می گیرد و آنچه را که زاید می داند، فرو می نهد و به دور می ریزد. بنابراین، فرهنگ امروزی ما را برآورده می سازد و آینده را نیز پایه گذاری می کند.

حال که دانستیم، هر سرزمین را فرهنگی است و هر فرهنگ را روزگاری و دانستیم که ملت ها و سرزمین ها، در زادن و رشد دادن فرهنگ بزرگ بشری سهمی و دوره ای دارند، بنابراین، موزه ها را جایگاهی مناسب برای به نمایش درآوردن این فراز و نشیب تاریخی و فرهنگی می یابیم. 

بنابراین تعریف، فرهنگ هر جامعه تبلور حیات آن جامعه است، بدین منظور نیاز به ایجاد و توسعه مراکز فرهنگی به عنوان زیستگاهی سالم که درخت دانش و فرهنگ در آن رشد و توسعه و بالندگی یابد، امری ضروری است.

درخت تو گر بار دانش بگیرد    بزیر آوری چرخ نیلوفری را   (ناصرخسرو)

 بدیهی است ایجاد مراکز فرهنگی عمومی، مانند مدارس، آموزشگاه ها و کتابخانه ها در این امر سهم بزرگی دارند که اهمیت و ضرورت وجود آنها در جامعه ایران شاید پیش تر و زودتر از سایر ملل شناخته شده است.

تأسیس دانشگاه های اولیه جهانی، چون دانشگاه پزشکی و داروسازی گندی شاپور در دوران پیش از اسلام و یا احداث مدارس نظامیه در دوران اسلامی، همراه با ایجاد مراکز تحقیقات نجومی و ستاره شناسی با رصدخانه های مجهز به انواع آلات و ادوات سنجشی رصد ستارگان در ری، شیراز، مراغه و سمرقند و همچنین دایر شدن کتابخانه های معتبر و مجهز چون کتابخانه ری و نیشابور و یا مرو که بنا به قول یاقوت حموی مورخ و جغرافیدان نامدار از کتابخانه آن در یک نوبت دویست جلد کتاب به امانت گرفته است بهترین شاهد این مدعا است.

Mooze -farhang -honar -2

ابن الفوطی می نویسد: خواجه نصیرالدین طوسی با گردآوری انواع آلات و ادوات نجومی از گنجینه  اسماعیلیان و دربار خلفای بغداد و عواید سرشار اوقاف مملکتی به خود مجموعه ای بی نظیر از آلات و ادوات تأسیس رصدخانه ای پرداخت که نجومی بود که جهت سنجش حرکات اجرام فلکی و زیج آنها به کار می رفته است.

رصدخانه مراغه یکی از بزرگترین و مجهزترین مراکز علمی و فرهنگی در زمینه مطالعات نجومی زمان خود شناخته شد و با امکانات گسترده ای که امپراطوران مغول در اختیار خواجه نصیرالدین، بانی و موسس آن گذاشته بودند، توانست بزرگترین علما و دانشمندان عصر را در این مرکز علمی گرد آورد تا به امر آموزش و پژوهش بپردازند. او همچنین موفق به تاسیس کتابخانه ای شد که بنا به گفته محمد بن شاکر، چهارصد هزار جلد کتاب در آن بود و هزینه آن را دویست هزار دینار برآورد کرده اند.

Mooze -farhang -honar -3 قصرها و کاخ های سلاطین و امرا نیز محلی بود که گنجینه ذخایر و غنایم جنگی و اموال بیت المال در آن نگاهداری می شد و آن را «خزانه» می گفتند. اموال این خزاین توسط متصدیان وتحویل داران ثبت و ضبط می شد و مسئولین قابل اعتماد و معتبر به نام «گنجور یا خازن» به حفظ و نگهداری آن گمارده می شدند. خزانه کاخ ها، گونه ای از موزه بود که ایرانیان آنرا «گنج» و عرب «کنز» می نامند.

اسناد و مدارک دولتی که ابتدا توسط الواح گلی، سپس به وسیله کتابت انجام می گرفت، در بایگانی های اماکن مقدس و یا خزاین درباری و دیوانی جمع آوری می گشت. نُسَخ خطی نفیس نیز در کتابخانه ها و یا گنجیه های کتاب نیز در کتابخانه ها یا گنجینه های کتاب توسط کتابداران حفظ، نگهداری و حراست می شدند.

به همین صورت نگاهداری اشیای مقدس و پیش کش ها در معابد و نیایش گاه ها و نذری ها و وقفیات اهدایی به مساجد وتکایا، خانقاه ها و بقاع متبرکه، توسط متصدیان امور وقفیات انجام می گرفت. به طوری که به مرور زمان هر یک از این بناها، خود صاحب یک گنجینه غنی از اموال موقوفه ارزشمند گردید که معتبرترین آنها خزاین و موقوفات حرم حضرت رضا (ع) در مشهد، حرم حضرت معصومه (س) در قم، موقوفات حرم عبدالعظیم در ری و مقبره شیخ صفی الدین در اردبیل است. ملی کردن خزاین خصوصی دربارها و تشویق ثروتمندان و علاقه مندان به جمع آوری اشیای باستانی و اشیای کهن قرون و اعصار گذشته و بخشیدن مجموعه های خصوصی به موزه های دولتی، موجب احداث و فراهم آمدن مجموعه های بزرگی به نام موزه شد. بنابر آنچه گذشت، موزه، یک واحد تحقیقاتی، فرهنگی، هنری و آموزشی است که میراث فرهنگی هر کشور، آثار عتیقه و اموال نفیس در آن به شیوه های علمی و فنی جمع آوری، ثبت و نگهداری می شوند و آنها را در معرض دید همگان قرار می­دهند و برنامه های آموزشی مختلفی را تدارک می بینند تا مردم را برای تماشای این آثار و لذت دیدن آنها جلب کنند.

در گذشته موزه عبارت بود از یک خزانه آثار و اشیا جهت بهره وری خواص، ولی اکنون، موزه پاسخگوی نیازهای عامه مردم است. باید آموزش بدهد و در جهت گسترش دانش عمل کند و نقش آموزشی، فرهنگی، اجتماعی و پژوهشی را به عهده بگیرد، به گونه ای که برای تماشاگر نیز جذابیتی داشته باشد.

 Mooze -farhang -honar -4

حال اگر باور داشته باشیم که موزه ها آموزگارانی بی زبان هستند، باید قبول کنیم که دست آوردهای یک موزه، درس جامعی خواهد بود از کل تاریخ بشر، یعنی در آن لحظه سرنوشت سازی که انسان موفق گشت آثار ماندنی از خود به یادگار بگذارد.

موزه جامع و کامل یا ایده آل در واقع موزه ای است که پاسخ صریح، روشن و قانع کننده برای تمام سوالات داشته باشد. یعنی منبع و سرچشمه فیضی باشد که تشنگان راه حقیقت را سیراب سازد. پس موزه جامع، موزه ای است که از بخش های متنوع تشکیل یافته و سلسله مراتب تکامل و یا تطوّر و تحوّل در آن رعایت شده باشد. در اینجا دو عامل از اهمیت والایی برخوردار است؛ یکی ارائه روشن و صریح و دیگری معرفی جامع و کامل اشیای یک موزه است که این کار باید ضرورتاً توسط محققان طراز اول باستان شناسی در -موزه های باستان شناسی- با دقت کامل انجام شود. بدیهی است، ایجاد یک موزه کار سهل و ساده و کم خرجی نیست و این کار متضمن کارگروهی از متخصصان و اندیشمندان و کارشناسانی با تخصص های گونه گون است تا شکل واقعی به خود بگیرد. یک موزه خوب که شهرت جهانی یافته است، به موزه ای اطلاق می شود که بازدیدکنندگان بیشتری را به خود جلب و جذب کند و آموزش بیشتری به آنان بدهد.

به جا است، این نکته را متذکر شویم که اشیای ارزشمند و نفیس گردآوری شده در موزه، هر یک به عنوان مدرک تاریخی می­تواند روشنگر بسیاری از پیچیدگی های تاریخ گذشته بشر باشد. امروز داشتن موزه های معتبر با گنجینه و آثار ارزشمند تاریخی، موجب اعتبار هر کشور است و می تواند جهانگردان بسیاری را به سوی خود بکشاند.

Mooze -farhang -honar -5خطاب من در اینجا به عزیزان موزه داری است که در نهایت علاقه مندی و سخت کوشی به کار طاقت فرسای احداث موزه­های جدید یا به نظم بخش های جدید و ایجاد غرفه های تازه مشغولند. آنان باید دست به ابتکار های جدیدی بزنند تا با انتخاب اصلح در میان بازیافت های تاریخی، اشیایی را در غرفه های موزه به نمایش بگذارند که هر یک به تنهایی کتابی جامع و کامل  و روشنگر تمدن و فرهنگ های گذشته باشد. اشیایی که بتواند نه تنها اوضاع و احوال اجتماعی و فرهنگی و عقاید و باورهای مذهبی بلکه نقطه اوج تکنولوژی، صنعت و هنر را برای بیننده به تماشا بگذارد و نشان دهد که چگونه هنرمندانی گمنام، در سالیان دور با اندیشه های والا و ذوق و ابتکار هنری خویش توانسته اند با علم و اندیشه و کار و کوشش نمایانگر ترقی و شکوفایی هنر ایران زمین باشند.

آنچه که در موزه در معرض دید بازدیدکنندگان است، آینه تمام نمایی است از تلاش پی گیر و خستگی ناپذیر استادانی که با علاقه مندی هرچه تمام تر، با استفاده از مواهب خدادادی این مرز و بوم نه تنها موجب تحولاتی بنیادی در زمینه دست­سازهای تکنولوژیک بشر گردیده اند، بلکه روزنه ای است به دنیای ناشناخته گذشته و راهی برای شناخت احوال گذشتگان که ما از آن به عنوان مدارک تاریخی و باستان شناختی یاد می کنیم.

موزه مکانی است آموزشی که آموزش رایگان آن، باید برای هر فرد مشتاقی از هر قشر و طبقه و سن و سال و درجه فراهم شود. لذا موزه ها را می توان به عنوان یکی از بهترین مراکز فرهنگی و آموزشی جامعه به شمار آورد که برای رشد و اعتلای فرهنگی نیازمند آن هستیم.

در این برهه از زمان که جهان وارد عصر دو هزار میلادی می شود و رایانه ها و دستگاه های پپیچیده تصویری از طریق شبکه های ارتباطی و سیستم های ماهواره ای، اطلاعات متنوعی را از تمام نقاط کره زمین دریافت کرده و تحت پوشش دارد، نیازمند آن هستیم که بتوانیم با استفاده از کلیه امکانات و روابط وسیع بین المللی، برای توسعه و ترویج ارزش های میراث فرهنگی کشور تلاش نماییم.

امروزه تأسیس و فعال نمودن موزه به عنوان نهادی که نقش آموزش جامعه را برعهده دارد، یکی از مهم ترین دستاوردهای فرهنگی و ساده ترین و سازنده ترین روش نشر فرهنگ عمومی است. موزه ها به طور کلی دو نوعند: موزه های عمومی و موزه های خصوصی.

Mooze -farhang -honar -6در موزه های عمومی، آثار به نمایش گذاشته شده برای عامه مردم، با فرهنگ ها و سلیقه های مختلف و نیازمندی و خواست­های متفاوت تنظیم گشته است.

در این گونه موزه ها، آثاری از دوران های مختلف و فرهنگ ها و تمدن های گوناگون با سنت ها و مکتب های هنری متفاوت به نمایش گذاشته می شود که جذابیت و مقبولیتی خاص به آن می بخشد و انتظارات بازدیدکنندگان را برآورده می سازد و می تواند پاسخگوی نیازمندی افراد با مشاغل گوناگون در رابطه با حرفه و شغل آنها باشد.

موزه های خصوصی، جوابگوی نیازهای نخبگان و فرهیختگان و دانش پژوهانی است که در امری خاص و موضوعی معین به امر پژوهش و تحقیق مشغولند.

Mooze -farhang -honar -7در حال حاضر پیشنهاد می شود که موزه های جدید و تخصصی تری برای رشد شاخه های علوم مختلف چون پزشکی، نجوم،گیاه شناسی تأسیس گردد که از آن میان ضرورت ایجاد موزه «تاریخچه فلز و فلزکاری» در رأس همه قرار دارد، زیرا فلزکاری یکی از اصیل ترین و ریشه دارترین هنرها است که بر طبق مدارک موجود پیشینه ای ده هزار ساله دارد.

فلزکاری در طول تاریخ کهن ایران زمین، نقش عمده ای را در پیش برد اهداف مردم و بهبود اوضاع و شرایط زندگی آنان ایفا نموده است و به طور قطع و یقین، تعالی و ترقی تمدن این مرز و بوم تا حد بسیار زیاد مدیون خلاقیت ها و پیشرفت ها و کار و تلاش هنرمندان فلزکاری بوده که آثار به جا مانده از ایشان در عین کارآیی و رفع نیاز امور روزمره زندگی، با زیبایی و جلوه و جلای فراوان، تحسین بینندگان اشیا موزه ها را در سراسر گیتی برانگیخته اند.

Mooze -farhang -honar -8هنر فلزکاری ایران، تجلی نبوغ، خلاقیت هنری و ایمان راسخ مردمی پرتلاش است که به طور مداوم از آن لحظه که فلز، این موهبت والای طبیعت را در دل سخت کانسارها شناخته و ارزشیابی صحیحی از آن نمودند، تا کنون به بهترین وجهی آن را به کار گرفته اند و از آن استفاده های شایان به عمل آورده اند. لذا می توان با در دست داشتن تمام امکانات موجود از لحظه نخست اولین تلاش انسان در امر تولید فلز (حدود هزاره هشتم پیش از میلاد) تا دوره های تکمیلی فنون ساخت، شکوفایی آن را در دوران های اسلامی در موزه ویژه فلز به نمایش درآورد.

هنر فلزگری، در واقع مجموعه ای است از احساس و ادراک باطنی و ذهنی هنرمند فلزگر که توسط مهارت های فنی او و به صورت دست سازها تجسم خارجی پیدا می کند. او در این کار بدان گونه هنر و مهارت می ورزد که آثار دست سازش، در عین رفع نیازمندی، دارای زیبایی و کمال باشد.

اشکال فرم های بدیع، نخست در مخیله فلزگر ترسیم و پذیرفته شده و سپس به واسطه هنر و مهارت فنی او به صورت شیئ دست ساز درآمده است. بنابراین اشیای فلزی هر یک دارای اسلوب ویژه ای است که هر دوران، مکتب مخصوصی را به وجود آورده و از یکدیگر قابل تفکیک است.

Mooze -farhang -honar -9 کاوش های باستان شناسی نشان داده است که در عصر نوسنگی، یعنی حدود ده هزار سال پیش، عصر کشاورزی و استقرار در دهکده ها به تدریج در ایران آغاز گشته و در این دوره تحولاتی در نوع زندگی و در کار و محیط زیست انسان ها و سیستم­های اجتماعی ایشان پدید آمده است. یکی از عوامل پیش برنده وضعیت فرهنگی از این دوران به بعد که به روند تکامل جامعه صنعتی شهرنشین منجر می گردد، بلا شک کشف فلز بوده است. ظهور این ماده جدید به کلی چهره جامعه اولیه بشری را متغیر می سازد و آهنگ رشد و ترقی آن را سرعت می دهد. تمدن هایی که زود تر از دیگران به خواص فلزات آشنا شدند، توانسته اند سیادت و برتری خود را از نظر تکنولوژی بر دیگران برقرار سازند.

ایرانیان از جمله اقوامی بودند که بهره گیری از فلز را خیلی زودتر از دیگران فراگرفتند و فن آوری در زمینه فلز را رشد و توسعه دادند. آنان فنون و اسلوب تزیین فلز را شاید زودتر از دیگران تجربه کردند و به دیگر فلزگران اقوام و ملل مختلف در اقصی نقاط جهان آموزش دادند.

نمونه های گوناگون دست سازهای فلزی هنرمندان ایرانی در طول متجاوز از هفت هزار سال، گواه بر تداوم و استواری و پایداری این هنر در فراز و نشیب تاریخ ایرانیان است.

پیچیدگی مطالعات باستان شناسی یکی از عوامل مهمی بوده است تا علاقه مندان و دانشجویان این علم را به موزه های جهان بکشانند. کمبود داده های علمی منابع نوشتاری می توانسته تا میزان وسیعی توسط بخش های مختلف موزه های باستان شناسی برآورده شود.

بنابراین، ملاحظه می شود که خواسته های ارباب رجوع از موزه ها، بیش از آن است که تصور می شود. بی تردید اگر یاوری و همکاری های گام به گام موزه داران و باستان شناسان نبود، چه بسیار از تئوری ها و فرضیات کلان باستان شناسی هرگز نه به مرحله طرح و بسط و نه به بار اثبات می نشست.

هر قطعه کوچک از یافته های فلزین، از دوران های مختلف که با شیوه و فنون و اسلوب زمان خود ساخته شده است، می تواند نشانه ای از روند تکامل عصر خود باشد.

این قطعات هنگامی که با یکدیگر در ارتباط درآیند، به سان قطراتی خواهند بود که جمع گشته و دریایی از معلومات را در زمینه تاریخ و علم و صنعت و تکنولوژِی بشری به وجود می آورند و یا به سان حلقه های گسسته ای هستند که دست موزه­دار با تجربه آن را با مهارت به یکدیگر اتصال داده و زنجیر کاملی از اطلاعات دست اول را از آن ساخته است. لذا در اینجا مسئله کمیت و کیفیت اشیا مطرح می شود.

موزه خوب، موزه ای است که با نمایش آثار جذاب عملاً پاسخگوی نیازمندی های بازدیدکنندگان خود باشد. بازدیدکننده موزه شیفته فراگیری هر چه بیشتر است. او در عین حال که تمایل به فراگیری دارد مشتاق دیدن اشیای جذاب و زیبایی ها و کمال خلاقیت های دست هنرمندان هر عصر و زمان است.

جذابیت موزه ها، باید آنچنان باشد که فراگیری علمی را آسان تر ساخته و اشتیاق به دیدن اشیای جالب و دیدنی و زیبا را افزون کرده و بازدیدکنندگان را به دنیای شگفتی های پر رمز و راز گذشته بکشاند.

استحکام و پایداری جنس فلز و فراوانی آثار و تنوع نمونه ها، همه و همه به ما امکان آن را می دهد که خواست خود را در تهیه و تنظیم یک موزه مجهز هنر فلزکاری ایران به نمایش درآوریم. آن گاه می توانیم ادعا کنیم، موزه ای داریم از هر حیث کامل، مجهز و غنی که در آن نخستین و بهترین دستاوردهای بشری به نمایش درآمده است. احداث موزه تاریخچه فلز و فلزکاری، می تواند به صورت یک واحد تحقیقاتی، فرهنگی، هنری، علمی و آموزشی درآید که نه تنها میراث فرهنگی یک کشور باسابقه و تمدن کهن در آن به شیوه علمی و فنی به نمایش گذارده شده است، بلکه دانشجویان و محققان و پژوهشگران علوم مختلف، می توانند هر یک به سهم خود در این زمینه به تتبّع و تحقیق و پژوهش مشغول شوند.

 

بررسی و نوشته: دکتر سوسن بیانی

ویژه نامه موزه و توسعه -خرداد1377
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

موضوعات مرتبط : معماری موزه    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید