تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2245

میدان آزادی، تلفیق معماری ایران و مدرنیته

میدان آزادی، تلفیق معماری ایران و مدرنیته

میدان آزادی در قسمت غربی تهران قرار گرفته است و مسافرانی که از بزرگراه شهید لشگری به تهران وارد می شوند، به عنوان اولین نماد شهری این میدان و بنای بخصوص آن را مورد توجه قرار می دهند.

این میدان که قبل از انقلاب اسلامی سال 1357 میدان شهیاد نام داشت، به صورت بیضی ساخته شده که در مرکز آن برج آزادی قرار گرفته است و در حاشیه ی آن دو مسیر اتومبیل رو که در بعضی قسمت ها به صورت دو طبقه ساخته شده، قرار گرفته است. بین بنای برج آزادی و مسیرهای اطراف میدان نیز باغچه های چمن کاری شده به صورت شش ضلعی ساخته شده است.

میدان آزادی با مساحت 50000 مترمربع پس از میدان نقش جهان اصفهان با مساحت 89600 متر مربع، بزرگ ترین میدان ایران می باشد و برج آزادی با ارتفاع چهل و هشت متر، که یکی از نمادهای تهران است، در آن قرار دارد.

برج آزادی یا شهیاد، به عنوان نماد پایتخت ساخته شد. طراح میدان شهیاد مهندس حسین امانت بود، بر پایه نظرسنجی های انجام شده اکثریت شهروندان تهرانی برج آزادی را به عنوان نماد شهر تهران معرفی کرده اند. همچنین بر اساس همین نظرسنجی میدان آزادی، پس از موزه ها و کاخ ها، سومین جایی است که شهروندان تهرانی برای معرفی به بازدیدکنندگان خارجی دارای اولویت می دانند.

از سال 1352 هجری شمسی تا سال 1357 اسکناس های دویست ریال ایران با تصویری از این برج، چاپ و نشر می شد. نقشه ی میدان دقیقا از سقف مسجد شیخ لطف اله اقتباس شده، فقط به جای یک دایره، در اینجا دو بخش از دو بیضی با کانون های متفاوت وجود دارند. اغلب طرح های پروژه، از جمله این طرح را روح ا... نیک خصال با نقشه های پیچیده هندسی و با الهام از نمونه های تاریخی و با چرخشی مدرن پرورانده است. گرچه نیک خصال در آن دوران دانشجوی سال سوم بود و در دفتر امانت کار می کرد، اما به گفته امانت «در هندسه نابغه بود» و بنابراین مسئولیت طرح های اجرایی مقدماتی به او سپرده شد.

 البته طراحی سازه دانکن مایکل 8 Over Arup انجام داد، کمک شایانی به سازمان دهی هندسی این طرح ها کرد. تحلیل هندسی تناسبات برج آن را کوتاه و تنومند نشان می دهد. در واقع اگر برج بلندتر می بود و اگر سه دایره افقی با دایره های عمودی همسان بودند، قطعا اوج گیری برج بیشتر القا می شد و دیگر همچون هیکلی بدون سر و گردن به نظر نمی رسید.

 اما به هر حال، ارتفاع 45 متری برج که به دلیل نزدیکی به فرودگاه به طرح امانت تحمیل شده بود، او را محدود می کرد. بنابراین آنچه را که در ارتفاع نمی توانست به دست آورد، با گسترش افقی ستون ها و عظمت شکل های توخالی قسمت پایین جبران کرد.

و اما برج آزادی یکی از نمادهای شهر تهران است که در سال 1349 خورشیدی به دست معمار ایرانی، حسین امانت با نام برج شهیاد، طراحی و ساخته شد. این برج، پس از انقلاب اسلامی به نام «برج آزادی» معروف گردیده است. تا به حال از هزینه های ساخت این برج سندی ارائه نشده است. در حال حاضر مجموعه فرهنگی و هنری برج آزادی تحت نظر بنیاد فرهنگی و هنری رودکی اداره می گردد.

برج آزادی در ایران، نمونه ای از نماد و نشانه های شهری است که معماری شاخص آن، تلفیق طاق های معماری پیش از اسلام (دوره هخامنشیان و ساسانیان) و بعد از اسلام و تبدیل آن به نمادی زیبا به لحاظ معماری است. در این طرح، معمار حتی به جزئیات اجرای بنا و نحوه چیدمان سنگ های نما دقت وافری مبذول داشته تا در نهایت جزء جزء اجزا به کل واحدی بدل گردند.

در این سال طرح یک نماد شناسایی ایران میان معماران ایرانی به مسابقه گذاشته شد و در پایان طرح مهندس حسین امانت بیست و چهار ساله و دانش آموخته دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران برنده و برای ساخت برگزیده شد. عملیات ساخت برج آزادی در یازدهم آبان 1348 خورشیدی آغاز شد و پس از بیست و هشت ماه کار، در 24 دی ماه 1350 با نام برج شهیاد به بهره برداری رسید.

معماری برج آزادی تلفیقی از معماری دوران هخامنشی، ساسانی و دوره اسلامی است. این بنای سه طبقه دارای چهار آسانسور و دو راه پله او 286 پلکان است. در محوطه زیرین آزادی چندین سالن نمایش نگارخانه کتابخانه، موزه و ... قرار دارد. طول این بنا 63 متر، ارتفاع آن از سطح زمین 45 و ارتفاع از کف موزه 5 متر است. گفته می شود در ساخت برج آزادی چهل و شش هزار قطعه سنگ بریده و پرداخت شده به کار رفته است.

حسین امانت می گوید: « این بنا به گذشته های درخشان تاریخ ایران نظر دارد؛ به دورانی که ایران در ادبیات، هنر، معماری، صنایع دستی، علوم مختلف و خیلی چیزهای دیگر سرآمد بود. من می خواستم جمع بندی خودم از اینها را در آزادی ارائه کنم تا اگر کسی از خارج می آید یا حتی مردم ایران بدانند که این اثر به کجا و به کدام فرهنگ مربوط می شود.»

« در این بنا، قوس اصلی وسط برج، نمادی از طاق کسری مربوط به دوره پیش از اسلام (دوره ساسانی) است و قوس بالایی که یک قوس شکسته است از دوران بعد از اسلام و نفوذ اسلام در ایران حرف می زند. رسمی ساز بهایی که بین این دو قوس را پر می کند، خیلی ایرانی است و من آن را از گنبد مساجد ایران الهام گرفته ام. اساسا تکنیک گنبدسازی در ایران خیلی جالب است و شما در هر مسجدی که می روید، یک چیز تازه ای می بینید.

در این گنبدها که نشانه  نبوغ ایرانی است، معماران قدیم از قاعده مربع بنا وارد دایره گنبد شده اند و این کار را با کمک رسمی بندی ها و مقرنس کاری های بسیار زیبا انجام داده اند. در برج آزادی هم همین کار انجام شده. هندسه بنا یک هندسه مربع مستطیل است که از روی چهار پایه خود می چرخد و 16 ضلعی می شود و بالاخره به صورت یک گنبد شکل می گیرد. البته شما از این گنبد را از بیرون نمی بینید، اما از داخل برج قابل مشاهده است.»

« دوطبقه داخلی برج، یکی بالای قوس طاق اصلی و دیگری زیر گنبد است که با آسانسور به آن  می رسید. این طبقه که به عنوان نمایشگاه طراحی شده با گنبدی از بتن سفید پوشیده شده. این گنبد مقرنس ایرانی را به نوع تازه ای اجرا می کند و ارتفاع آن از بام آزادی بیرون می زند و از بام دیده می شود که با کاشی های معروف ایرانی پوشیده شده است. مصرف بتن سفید در این قسمت و در سالن پذیرایی آن، در آن زمان یک کار جدیدی در ایران بود.»

« این بنا سنگ هایی دارد که در قسمت پایین برج 3.2 متر طول و 1.6 متر ارتفاع دارند و کار دست سنگتراشان است»

«این سنگ ها با بتن و آهن ضد زنگ به هم چسبیده اند و پشت آنها یک سطح خشن است که روی آن نلغزند. ولی هر سنگی کنار سنگ دیگر با یک ماده قابل انعطاف بندکشی شده است. چیزی شبیه به لاستیک که قابل انعطاف است. ماده ای است به نام.»

به گفته حسین امانت: «نقوشی که در میدان هست و باغچه ها و گل کاری ها را شکل می دهد، از طرح داخلی گنبد مسجد شیخ لطف ا... اصفهان الهام گرفته شده؛ منتها هندسه دایره گنبد تبدیل به بیضی شده است. روابط لگاریتمی جالبی در هندسه و ابعاد گنبد مسجد شیخ لطف ا... هست که دانش عمیق ریاضی معماران ایران در دوره های گذشته را نشان می دهد.»

«طرح آب نما و فواره ها هم ملهم از باغ های ایرانی است همین طور شیب میدان با دقت و به منظور خاصی طراحی شده، حد ارتفاع برج آزادی 45 متر است؛ چون نزدیک فرودگاه مهرآباد قرار گرفته و نمی شود بلندتر ار این ساخت. ولی من می خواستم وقتی به بنا نزدیک می شوید به طرف بالا بروید، در حالی که بالا بردن بنا ممکن نبود. ما برای این که مشکل ارتفاع را حل کنیم، یک سرازیری در میدان بوجود آوردیم.

یعنی شما از طرف فرودگاه که وارد میدان می شوید به شکل سرازیر به برج نزدیک می شوید و می رسید به آن آب نمای دایره شکل و وقتی به بنا نزدیک می شوید، دوباره بالا می آیید. زمین زیر برج کاملا صاف است. این صافی و آن شب میدان وقتی به هم می رسند، خط های قوسی جالبی را ایجاد می کنند.»

نقش های داخلی برج، تلفیقی از سنت و مدرنیسم است به خصوص سقف طبقه دوم. در ورودی برج، هر یک از لنگه های سنگی درها، حدود 3.5 تن وزن دارد. جنس این سنگ ها از گرانیت است. برج دو آسانسور دارد که از دیواره های برج بالا می روند. آسانسور اول دو طبقه را طی می کند و به سقف سیمانی می رسد سپس از آسانسور دوم استفاده می شود. هیچ یک از سقف ها بسته نیستند و همه آنها به فضای بالاتر راه می یابند.

 

مجله جهان ساخت و ساز - شماره 67 - اردیبهشت 1394
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

موضوعات مرتبط : معماری ایرانی    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید