تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1479

پیوند معماری سنتی با حکمت

مقدمه:

بناهایی كه به دست انسان ساخته مي‌شود، جلوه‌هایی از نگرش او به جهان هستی است كه مبین قوه فكری و ساختار فرهنگی ـ اجتماعی افراد آن جامعه است. این برداشت كه معماری مي‌تواند دیدگاهی طبیعی یا مافوق طبیعی داشته باشد در هر حال خارج از تأثیر محیط اطراف و اقلیم جغرافیایی انسان نیست، لذا در بررسی معماری یك بنا، ابتدا باید جهان و جهان‌بینی سازنده آن بنا را مورد كنكاش قرار داد تا بتوان افكار و عقاید او را در حجمی از آرایش فضا مشاهده كرد. معماری سنتی ایران، تجلی نمادین جهانی ابدی و ازلی است كه این جهان را محلی گذرا و واسطه‌ای برای رسیدن به مرتبه‌ای والاتر به منظور وصول به آرامش درونی مي‌داند؛ معماری ایران كه به صورت‌های گوناگون در بناهای مختلف متجلی گشته، جایگاه خاصی را داراست كه در آن، عقاید و رسوم و آئین‌ها در شرایط جغرافیایی و اقلیمی نمود بارزی دارد و حاصل دسترنج هنرمندانی است كه برای اعتلای این هنر با تكیه بر ایمان خویش، از جانِ خود مایه گذاشته و در این راه از هیچ كوششی دریغ نورزیده‌اند.

در بررسی معماری سنتی ایران و تفاوت ویژگي‌های ان با معماری مدرن با استاد برجسته فلسفه؛ دکتر غلامرضا اعوانی، رئیس هیئت مدیره انجمن حكمت و فلسفه ایران، رئیس انجمن بین‌المللی فلسفه اسلامی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی و عضو هیئت مدیره فدراسیون بین‌المللی انجمن‌های فلسفه جهان به گفت‌وگو نشستیم که اکنون گزارش آن از نظر شما مي‌گذرد.

آقای دکتر! بحث ما در مورد ویژگي‌های هنر(معماری) سنتی ایران و تفاوت آن با هنر مدرن است اما لازم است در ابتدا در این مورد بفرمائید که مهم‌ترین ویژگي‌های معماری سنتی چیست؟

هنر و معماری سنتی دارای خصوصیاتی است که البته به بیان تفصیلی نیاز دارد، ولی به طور خلاصه در این باره باید گفت که هنر یکی از ابعاد بسیار مهم وجود انسان است، اگر نگوئیم که مهم‌ترین بعد و ساحت وجودی زندگی انسان روی کره زمین است. اگر ماهیت هنر را مورد بررسی قرار دهیم به این نکته مهم دست خواهیم یافت.

چرا دلایلی وجود دارد که هنر جزء مهم و بلکه مهم‌ترین جزء زندگی انسان را تشکیل مي‌دهد؟

به اصطلاح فلاسفه یک دلیل لمی و یک دلیل إنی برای اثبات این ادعا مي‌آورم؛ دلیل لمی این است که چیزی که انسان را از همه موجودات متمایز مي‌کند سه اصل است که چنانکه خواهم دید یک اصل آن مربوط به «هنر» مي‌شود، یک اصل از این سه اصل «عقل الهی» است که حاصل آن شناخت مطلق یا حق است و این صفت را هیچ موجودی به غیر از انسان ندارد که عقل متکفل این امر است. اصل دیگر اراده اوست و یا به تعبیر قدما «اختیار» و در اصطلاح امروزه «آزادی» مي‌نامند. انسان به تنهایی در میان همه موجودات عالم مختار و آزاد آفریده شده و این یکی از ممیزات انسان است. اصل یا صفت سوم وجود انسان ابداع و اختراع است. این یک اصل الهی در وجود انسان است که انسان مي‌تواند بیافریند. بعد ابداع وجودی انسان منشأ هنر است که انسان همه هنرها را بر اساس این اصل به وجود آورده است. برهان لمی(پیشین) درباره هنر به ما مي‌گوید که ما باید به هنر که جزء مقوم وجود انسان و مربوط به قوه مبدعه و خلاق و آفریننده اوست توجه داشته باشیم. باید ببینیم چگونه باید بیافریند و این آفرینش هنری چه معیارهایی دارد.

برهان دوم إنی(پسینی) است و آن این است که ما همیشه در یک فضای هنری زندگی مي‌کنیم، این فضای هنری یا یک خانه و یا یک محل کار است. تقریبا بیشتر اوقات خودمان را در یک فضائی که اثر هنری است صرف مي‌کنیم. بیشتر در منزل و یا محل کار، خیابان، مسجد و یا در جایی هستیم که بالاخره با یک اثر هنری به معنای عام کلمه ارتباط دارد و این امر اثبات مي‌کند که هنر در زندگی انسان چه نقشی دارد و کیفیت آن در نفسانیت انسان تأثیر بسیار مهمی دارد؛ و این چیزی است که اکثر مردم از آن غافل هستند یعنی اینکه ما در چه خانه‌ای زندگی مي‌کنیم، نوع آن خانه چیست و آن معماری که در ساختن آن به کار رفته چگونه است در زندگی، نفسانیت و تربیت ما تأثیر بسیار مستقیم، مستمر و مهمی دارد برای اینکه ارتباط ما با خانه‌ یا محل کار یک ارتباط آنی نیست و دائما این ارتباط وجود دارد و بنابراین اثر زیادی بر زندگی ما دارد.

در ادامه سؤال ابتدایی بفرمائید مهم‌ترین ویژگي‌های معماری سنتی و تفاوت آن با هنر و معماری مدرن چیست؟

هنر سنتی خصوصیات زیادی دارد؛ در هنر سنتی، هنر، فن، علم و حکمت به هم آمیخته شده است و میان اینها جدایی وجود ندارد، برخلاف هنر جدید که راه صنعت و صناعت از هنر و راه هر دو از علم و راه هر سه از حکمت، خاصه حکمت الهی جدا شده است. یکی از مشخصات بارز هنر سنتی، تلفیق و وحدت بخشیدن به این عناصر است که وحدت تجزیه‌ناپذیری را تشکیل مي‌دهد که هنر با صنعت، هنر و صنعت با علم، هنر و صنعت و علم با حکمت الهی عجین است و وحدتی را تشکیل مي‌دهد. بنابراین این امر یکی از مقومات هنر سنتی است.

در دوره مدرن هنر از صنعت جدا شده است. صنعت، ماشینی شده و هنر به یک حوزه خیلی خاصی که بیشتر جنبه تجملی دارد محدود شده و شامل تمام زندگی انسان نمي‌شود، به معنای سنتی کلمه، هنر یک معنای عامی دارد که ابعاد مختلف زندگی انسان را در بر مي‌گیرد و شامل معماری هم مي‌شود. تمام صنایعی که در قدیم وجود داشتند بنابر اصلی که گفتیم از اقسام هنر بوده است، یعنی صنعت هم جزو هنر بوده و هنر با علم و حکمت وحدت داشته است.

اگر هنر سنتی را به این معنا در نظر بگیریم که همیشه صناعت یا فن با هنر و حکمت و علم سر و کار دارد مثل کار خداوند یعنی خلق عالم است. عالم را نگاه کنید و نظام این عالم را ببینید، نظام این عالم همین گونه است. شما هنر، صنعت، حکمت و علم را همه با هم مي‌بینید در همه اینها زیبایی وجود دارد، در نتیجه در هنر قدیم، زیبایی یک اصل است و زیبایی جزء لاینفک هنر سنتی است، چون با نوعی کمال و کمال نفسانی و وجودی ارتباط دارد که به نظرم این نکته بسیار مهمی است. امروزه به طور کلی هر علمی ارتباط خود را با حکمت از دست داده است، نه تنها معماری امروزی، بلکه علوم جدید به طور کلی ارتباط خودشان را با علم الهی یا حکمت از دست داده‌اند و هنر از صناعت جدا شده است. بنابراین اصل هنر سنتی، معنوی است یعنی پاسخگوی نیازهای مختلف مادی و معنوی انسان است، انسان ذاتا یک موجود معنوی الهی است و هنر باید پاسخگوی این بعد معنوی وجود انسان باشد.

هنر چگونه پاسخگوی این نیاز انسان خواهد بود، منظورم این است که در اثر معماری این نیازها چگونه پاسخ داده مي‌‌شود؟

ساختن یک خانه را مثال مي‌زنم، مي‌توان خانه‌ای ساخت که فقط نیازهای مادی و بهیمی (حیوانی) انسان را تأمین کند یعنی خورد و خوراک و خواب و ... را برطرف کند. در آپارتمان‌های امروزین، آشپزخانه، اتاق خواب و ... دارد که فقط و فقط نیازهای حیوانی انسان را پاسخ مي‌دهد به هر جهت انسان، حیوان پیشرفته‌ای است. انسان با حیوانات دیگر اشتراکات زیادی دارد و بنابراین انسان، حیوان خیلی پیشرفته‌ای است. بنابراین لازم است نیازهای حیوانی را در حد نیازهای پیشرفته انسانی برآورده کرد. درست است که لازم است که نیازهای حیوانی او در این حد پاسخ داده شود، اما نباید به این حد ختم شود. شاید اکثر خانه‌های امروزین این حالت را دارند. انسان فقط به بعد حیوانی محدود نمي‌شود، انسان موجودی معنوی است و دارای فضائل و کمالات نفسانی است و باید هنر او نمودار بعد فضائل و کمالات وجودی او و پاسخگوی نیازهای معنوی او هم باشد، نه اینکه نسبت به آنها بي‌تفاوت بماند. هنر سنتی مي‌تواند تمام نیازهای یک انسان معنوی را تشخیص و به آنها پاسخ دهد. انسان یک موجود عاقل و شناسای وجود است. هنر یا مي‌تواند مطابق با اصول و مبادی هستی باشد و یا مي‌تواند از این امور چشم‌پوشی کند. قوانین هنری خارج از قوانین هستی نیست، هستی دارای اصول و مبادی است و فهم این اصول و مبادی، حکمت است؛ هنرمندی که بتواند معرفت و شهود عقلانی از هستی داشته باشد مي‌تواند این اصول و مبادی هستي‌شناسی الهی را در هنر خودش متجلی کند؛ یعنی فهمی از حقایق و مبادی وجود را در هنر متجلی کند.

حکمت در معماری چه تأثیر و نمودی مي‌تواند داشته باشد؟

دو گونه علم وجود دارد؛ علم بریده از حكمت و علمی كه متصل با حكمت است. حكمت به طور كلی فهم وجود و فهم مبادی و اصول وجود است. حكیم كسی است كه مبادی وجود را مي‌فهمد و به مبادی كلی هستی پی مي‌برد. ممکن است علم به این امور بي‌تفاوت باشد و اصلا توجهی به اینها نداشته باشند. در واقع علوم جدید نسبت به این مبادی تقریبا بي‌تفاوت‌اند یا اصلا توجهی ندارند، اما حكمت الهی مي‌تواند در هنر هم متجلی شود یعنی هنرمند با یك اثر هنری و معماری خودش مي‌تواند این مبادی هستی و وجود را از هر حیث در هنر خودش متجلی كند. هنرمند مي‌تواند در فضایی كه تجسم مي‌‌كند، نوری كه در روشنایی فضا از آن استفاده مي‌كند و ... اینها را متجلی کند. مي‌توان فضا را امری مادی صرف در نظر گرفت یا مي‌توان فضای معماری را بنا به اصول و مبادی حكمی بیان كرد كه اینها با هم خیلی فرق دارد، بنابراین جدایی معماری از حکمت و یا همراه بودن معماری با حکمت در سبک بیان معماری بسیار تفاوت دارد.

معماری امری فردی یا شخصی نیست كه هنرمند هر چیزی را كه بخواهد با تخیل خود انجام دهد یعنی در واقع اصول هستي‌شناسی را باید در کار خود لحاظ کند. بنابراین هنر سنتی نیازهای معنوی انسان را برآورده مي‌كند و معنوی است و به یك معنا مي‌توان گفت كه مقدس است. هر چیز معنوی، مقدس هم هست. این امر که انسانی كه به هنر مي‌پردازد چگونه انسانی است در معماری امر مهمی است. آیا انسانی معنوی است كه عالم را معنوی و الهی مي‌بیند و یا این گونه نیست. همچنین این امر که انسانی كه برای او معماری و فضایی را ایجاد مي‌كنیم، چگونه انسانی است این امر هم نقش مهمی در معماری دارد. بالاخره انسان به تعبیر قرآن موجودی است که از اسفل‌السافلین تا اعلی علیین مي‌تواند ظهور داشته باشد. مخاطب معماری چگونه انسانی است؟! انسان مورد نظر هنر معنوی یک انسان به معنای انسان کامل، معنوی و الهی با تمام نیازهای اوست و بنابراین در واقع هنر سنتی به نفس انسان برای رسیدن به کمال معنوی کمک مي‌کند. به تعبیر دیگر هنر یا مي‌تواند بازدارنده راه کمال معنوی باشد یا مي‌تواند به انسان در پیمودن کمال معنوی کمک کند و این امر بستگی به این دارد که ما چه هنری را به کار ببریم، هنر معنوی و الهی و مقدس که آیا معنای دقیق کلمه نیازهای معنوی انسان را برآورده مي‌کند یا نه؟!

شاخص‌ها و معیارهای معماری سنتی چیست و چگونه مي‌توان تشخیص داد این معماری سنتی چه ترکیب و نمادی ایجاد کرده است که نیاز معنوی انسان را پاسخ مي‌دهد و معماری و هنر مدرن نمي‌تواند این کار را انجام دهد؟

اتاقی را در نظر بگیرید که به سبک معماری مدرن ساخته شده است، این اتاق صرفا جایی برای سکونت است. مثل اکثر خانه‌های امروز فضایی صرفا کمی است. تأکید کرده بودم که معماری یا هنر باید به انسان کمک کند تا او به کمال معنوی برسد، باید ببینیم که آیا این خانه ممد انسان در این سیر و استکمال معنوی هست یا نیست؟! اگر صرفا مبنای کمی داشته باشد و کیفیت مد نظر نباشد و کمیت صرف مورد توجه باشد این بنا تنها ابعادی دارد، چاردیواری محصور و انسان در آن زندگی مي‌کند و فقط نیازهای مادی او را برآورده مي‌کند یعنی فقط به ضروریاتی که انسان از آن گریز و چاره‌ای ندارد و به آن نیاز دارد بسنده مي‌کند. هدف از ساخت این خانه فقط این امر است که ضرورتی را برآورده کند تنها جایی باشد که او در آن سکنی گزیند، طوری نیست که به هر جهت نیازهای معنوی انسان را برآورده سازد.

معماری باید طوری باشد که به اصطلاح در انسان، حس تفکر و تأمل ایجاد کند و ارتباط با هستی صورت گیرد. در بیشتر خانه‌های قدیمی در هر لحظه این امکان وجود داشت که انسان با آسمان و فضای نامتناهی ارتباط برقرار کند. انسان احساس مي‌کرد که جایی که در آن زندگی مي‌کند جزئی از آن فضای نامتناهی است، به نحوی این ارتباط برقرار مي‌شد یا حداقل حیاطی در خانه‌ها وجود داشت، اما بیشتر خانه‌های کنونی این امکان را ندارند و انگار انسان در زندان به سر مي‌برد، یعنی دیگر انسان مجال تفکر ندارد. آپارتمان‌های امروزین در واقع یک زندان محترم است، انسان معاصر در فضایی زندگی مي‌کند که او را محدود مي‌کند؛ یک فضای محدود کمی که هیچ ارتباطی با عالم خارج ندارد. در واقع این حالت چنان که گفته شد، یک زندان محترم است منتها زندانی که خیلی بهتر ساخته شده است و به هر طرف که نگاه مي‌کنیم دیوار است، اما خانه‌های قدیم این گونه نبوده است.

انسان باید احساس کند که همیشه با فضای نامتناهی ارتباط دارد. انسان برای نامتناهی ساخته شده است و در واقع محصور کردن فضای نامتناهی و در یک فضا ماندن اصولا ممد زندگی معنوی انسان نیست و انسان را محدود مي‌کند. مي‌بینیم برخی از کسانی که در آپارتمان‌ها زندگی مي‌کنند نوعی دلسردی، پژمردگی، افسردگی و یأس دارند. انسان برای تأمل، تفکر، اندیشیدن درباره هستی و ... ساخته شده است. هر انسانی ذاتا عاقل است و باید طوری باشد که نوع معماری او را در یک فضایی قرار دهد که با فضای هستی و عالم و آن رمز و راز عالم در ارتباط باشد، یکی باشد و وحدت داشته باشد و این زمانی است که معمار آنرا درک کند و بتواند آنرا بیان کند. وقتی که نسبت به آن بي‌تفاوت باشد و برای او مسأله مهمی نباشد اصولا اثر معکوسی دارد. ثانیا عالم، عالم معانی است یعنی معماری فقط برپا کردن دیوار و نهادن سقف و ... نیست. معمار باید بتواند معاني‌ای چون وحدت و کثرت را به صورت رمزی در معماری بیان کند تا فضاها پاسخگوی ابعاد مختلف وجود انسانی باشد. انسان یک موجود بسیار بسیار پیچیده‌ای است. هر فضایی باید پاسخگوی بعدی از ابعاد وجودی انسان باشد، اگر شما به یک ساختمان نمونه قدیمی نگاه کنید طاق‌های مختلف و فضاهای مختلف دارد و هر کدام از اینها واقعا یک نوع تنوعی است که پاسخگوی نیازهای درونی و ساحت‌های مختلف وجود انسان بود.

معماری سنتی ایران بعد از اسلام دارای چه ویژگي‌هایی است؟

معماری ایران بعد از اسلام دارای ویژگی خاصی است و واقعا حکمت وحیانی را در قالب معماری بیان کرده است. حکمت، بینش الهی است و در واقع باطن وحی است و به بهترین وجه در معماری ایرانی اسلامی نمود دارد. به طور کلی معماری اسلامی هر جا که اسلام نفوذ کرده متجلی شده است و به نظرم این یکی از بزرگ‌ترین معجزات وحی است که وحی مي‌تواند هنر را متحول کند و در واقع حکم کیمیا دارد. معمولا مراد از کیمیا این است که مس را تبدیل به طلا مي‌کند اما کیمیای معماری بالاتر از کیمیا به معنای متعارف است برای اینکه خشت، خاک و گل و ... را تبدیل به آثار هنری کرده است که بسیار باارزش است. هنرمند اسلامی با الهام گرفتن از باطن وحی توانسته است همان مبادی وحی را، هم اصول و هم فروع را در هنر و خاصه در معماری به کار ببرد.

بزرگی این گونه اظهار نظر کرده و گفته است بهترین راه برای شناختن اسلام این است که وقتی معماری اسلامی را در سراسر کشورهای اسلامی مطالعه کنیم ما وحدتی را مشاهده مي‌کنیم و مي‌بینیم که تمام اصول وحیانی در آن متجلی است. مثلا اصل توحید یعنی ارتباط بین وحدت و کثرت به بهترین وجهی در معماري‌های بزرگ اسلامی به کار رفته است. در ساخت گنبد و یا ساختن یک فضا، اصل توحید را مي‌توان دید و نمودی از اصل نبوت و ولایت را مي‌توان در آن متجلی دید. فضا، فضای مقدس است یعنی شما وقتی که از یک فضای بیرونی وارد فضای مسجد مي‌شوید وارد یک فضای مقدس الهی مي‌شوید که شما را به عبادت دعوت مي‌کند و ما را در فضایی روحانی قرار مي‌دهد و آماده عبادت مي‌کند گویی عینا در حضور خداوند هستیم. بر روی این امر تأکید مي‌کنم که معماری سنتی چه در خانه، چه در بازار، چه در مسجد طوری است که معماری غیبت نیست، بلکه معماری حضور الهی است. این ویژگي‌ها در معماری سنتی ادیان دیگر هم دیده مي‌شود مثلا وقتی که وارد کلیسای نوتردام در پاریس مي‌شوید که متعلق به هزاران سال قبل است در آن انگار حضور الهی و تمام مراتب طولی وجود را ادراک مي‌کنید و خود را در حضور حق و فرشتگان مي‌بینید یعنی فضا این قدر مهم است و طوری ساخته شده که هنرمند روح و باطن وحی را در آن متجلی مي‌کند. به طور کلی مي‌توان گفت فضاهای سنتی چه خانه، چه بازار که محل دنیاست، چه میدان مثل میدان امام اصفهان، چه مسجد و ... همیشه و کم و بیش حضور الهی را تداعی مي‌کند؛ البته در مسجد این حالت بیشتر احساس مي‌شود، اما در خانه هم وضعیت همین طور است. خانه‌ها هم طوری ساخته شده است که محل انس و حضور است و حضور الهی را تداعی مي‌کند و شما مي‌توانید در آن نماز بخوانید و فضای مقدس دارید، اما این ویژگي‌ها در فضای معماری امروزی کمتر دیده مي‌شود. معنای حضور الهی است که در معماری سنتی دیده مي‌شود، اما در معماری غیر سنتی بیشتر مساجد و کلیساهایی که ساخته مي‌شود با مکان‌های دیگر مثل کوچه و خیابان فرقی ندارد یعنی یک فضای عرفی است. این کمال هنرمند اسلامی است که مي‌تواند اصول و مبادی وحی را طوری در معماری پیاده کند که حضور الهی را تداعی کند و اصل‌الاصول دین اسلام را که همان اصل توحید است بتواند با بیان وحدت در کثرت ترسیم نماید. مثلا گنبد از یک نقطه شروع مي‌شود و بر روی یک چهار طاق قرار دارد و بعد مقرنس‌‌کاري‌ها به چشم مي‌خورد و به تدریج کثرت ایجاد مي‌شود یعنی به بهترین وجهی اصل توحید به صورت مسأله وحدت و کثرت در این معماری تجلی یافته است.

دیدگاهی که در همه ادیان و خاصه در اسلام وجود دارد فرق بین حق و خلق است؛ خدا و عالم. انسان مخلوق است و ابدی نیست، عالم فناپذیر است. «كُلُّ مَنْ عَلَیْهَا فَانٍ: هرچه بر [زمین] است فاني‌شونده است.»*«وَیَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ: و ذات باشكوه و ارجمند پروردگارت باقى خواهد ماند.» (آیات 26 و 27 سوره الرحمن) معماری سنتی هم بیان وجه الهی است و هم در عین حال فناپذیر بودن عالم را به خوبی نشان مي‌‌دهد. معماری سنتی کم و بیش این دو وجه فنا و بقا را متجلی مي‌سازد این ویژگي‌ها را در هنرهای دینی و خاصه اسلامی کم و بیش مي‌بینیم. بهترین آثار هنر سنتی با اینکه قرن‌ها دوام داشته‌اند، ولی در عین حال از یک نوع تواضع و حالت فنا برخوردارند، معماری سنتی مثل آسمانخراشی نیست که در مقابل آسمان قد برافراشته باشد و آسمان را به چالش بکشد. هنرمند سنتی هم خودش به عنوان یک هنرمند مي‌داند که فانی است و هم مي‌داند که ماهیت این دنیا فناست یعنی حالت فناپذیری را در اثر خودش مي‌آفریند و نوعی تواضع را در برابر این امر نشان مي‌دهد که این عالم نهایت کار نیست. شما مي‌توانید در یک شهر سنتی اسلامی این را به وضوح ببینید که عالم یک جنبه فانی دارد و باقی نیست یعنی ماهیت این جهان مرگ و فناست و جهان بقا و ابدیت نیست. هنرمند سنتی از این مسأله واقف است که در واقع انسان برای ابدیت ساخته شده است اما ابدیت را در این عالم نمي‌توان جست‌وجو کرد.

مخاطب معماری و هنر در معماری سنتی و معماری مدرن با هم فرق دارد، براساس مطالبی که شما گفتید مخاطب معماری سنتی انسان الهی است و مخاطب معماری مدرن انسان سکولار است؟!

در هنر جدید مخاطب، انسان دنیوی است و صرف نیازهای دنیوی او را برآورده مي‌کند، اما در هنر سنتی میزان انسان الهی است، انسانی که خلیفة‌الله است و تمام صفات الهی را دارد، و هنر باید نیازهای وجودی او را برآورده کند و ممد او در رسیدن به این کمالات باشد. در معماری مدرن ممکن است معمار به خداوند اعتقاد داشته باشد اما اعتقاد او در معماری او تأثیری ندارد و با علمی که آموخته معماری مي‌کند و علم او با حکمت الهی وحی چندان مرتبط نیست.

معماری مدرن نه تنها نیاز معنوی انسان را پاسخ نمي‌دهد، بلکه سدی در مقابل آن است. انسان ذاتا خداجوست و دانسته یا نادانسته، خواسته یا ناخواسته خدا را طلب مي‌کند وقتی انسان در طبیعت و یا در بیابان و دشت و کوه و کوهسار است با جاهای دیگر فرق دارد در این مکان‌ها انسان با طبیعت انس مي‌گیرد و حضور الهی را درک مي‌کند. دیدن آن همه مناظر زیبا حس زیبایی را در او برمي‌انگیزد و او را به تأمل و تفکر وا مي‌دارد. انسان ذاتا برای تفکر آفریده شده است و معماری باید جنبه‌ای باشد که این حس تفکر و تأمل او را برانگیزد و این کم و بیش در معماری سنتی وجود دارد. رشد و تعالی روحی و معنوی انسان نباید سد شود، بنده وقتی که در یک خانه بسته باشم فکر مي‌کنم که این خانه سدی در مقابل من برای تفکر است، یعنی دیوار و سقفی که روبروی ما قرار دارد شرایطی ندارد که در واقع ممد ما باشد تا به تأمل بپردازیم. وقتی که در آپارتمان‌های امروزی زندگی مي‌کنیم، گوئی در آسمان و آسمان معنوی بر ما مسدود شده است. اینها در نفسانیت انسان بسیار تأثیر دارد. اثر معماری از لحاظ سمبولیزم، رمز و تمثیل و ساختار مي‌تواند انسان را در یک فضای تفکر الهی قرار دهد، معماری قدیم کم و بیش از چنین خصوصیتی برخوردار بوده است و انسان را مسدود نمي‌کرد و فضاهای متفاوت داشته است.

در معماری قدیم انسان به طور دفعی از یک فضا وارد فضای دیگری نمي‌شد، مثلا از در خانه ابتدا وارد هشتی مي‌شدید که هشتی برزخ بین بیرون و درون است، و بعد وارد ایوان، مهتابی، دالان، بیرونی، اندرونی، بالاخانه، زیرزمینی، حیاط و ... مي‌شد و هر کدام فضایی بوده که در واقع معنایی داشته و پاسخگوی بعدی از ابعاد وجودی انسان بوده است. معماری سنتی فقط و فقط برای استفاده نبوده است اما معماری مادی بیشتر برای مصرف صرف در نظر گرفته مي‌شود. معماری امروز غالبا بساز و بفروش است برای سود بیشتر، محله‌های چند سال پیش ساخته را خراب مي‌کنند و دوباره مي‌سازند. در قدیم بیشتر زیبایی ذاتی(نه زیبایی تحمیلی) مد نظر بود. زیبایی باید ذاتی و درونی باشد، عالم زیباست برای اینکه زیبایی آن درونی است یعنی چیزی از بیرون نیست. مربوط به ذات عالم است. برای اینکه نمودار کمال است. برای اینکه از علم و حکمت متعالی نشأت گرفته است و این کمال درونی ذاتا موجب زیبایی بیرونی شده است. هنرمند هم مي‌تواند این زیبایی درونی را در هنر خود جلوه‌گر سازد، ممکن است معماری مدرن زیبایی بیرونی داشته باشد اما زیبایی باید درونی باشد. زیبایی درونی با زیبایی درونی انسان ارتباط داشته نه با زیبایی ظاهری جسمانی. زیبایی درونی انسان عبارت از فضائل و کمالات نفس است. انسان سنتی همیشه در راه استکمال و تکمیل نفسانی است که از آن به فضائل نفس تعبیر مي‌شود. معماری مي‌تواند در رشد این کمالات نفسانی ممد باشد و کمک کند، بي‌تفاوت نیست و چنان که گفتم مي‌تواند اصولا بیان حکمت باشد. متأسفانه چیزی که اکنون اتفاق افتاده این است که ما تا حد بسیار زیادی آن هنر قدیم را از دست دادیم. جهان‌بینی سنتی و وحیانی نمي‌تواند به هنر بي‌تفاوت باشد اصول هنر هم باید از مبادی وحی ناشی شود. نمي‌توان گفت که من در دلم به چنین چیزی اعتقاد دارم ولی هنر را از بیرون مي‌گیرم، چنین چیزی امکان ندارد و محتوم به شکست است. اگر ما نتوانیم معماری و هنر خودمان را مطابق با اصول وحیانی تطبیق دهیم، این یک خطری برای این جامعه است.

به نظر مي‌رسد یکی از ویژگي‌های معماری سنتی، تطبیق معماری با محیط بود، تبیین شما از این ویژگی چگونه است؟

معماری سنتی یک معماری مطابق با فطرت الهی انسان از یک طرف و طبیعت پیرامونی او از طرف دیگر بوده است، فطرت معنای طبیعت هم دارد، پس معماری هر منطقه‌ای باید با شرایط طبیعی آن هماهنگ باشد معنای دیگر فطرت هم فطرت خود انسان است. به طور کلی اگر بخواهیم وجود انسان را خلاصه کنیم چند بعد دارد که معماری باید به این ابعاد پاسخ دهد؛ پائین‌ترین سطح این ابعاد بدن انسان است كه باید در بنای ساخته شده راحت باشد. معماری جدید به این مقوله توجه دارد، البته معماری قدیم هم به این مسأله بي‌اعتنا نبوده است، اما وجود و فطرت انسان به بودن جسمانی او خلاصه نمي‌شود، قوای باطنی مثلا قوه خیال او هم باید راحت باشد. یعنی معماری باید پاسخگوی قوه خیال او باشد. انسان علاوه بر قوه خیال دارای نفس ناطقه است و به یک معنا باید معماری نیازهای نفس ناطقه را برآورده کند. منظور از نفس انسان، نفسانیت او نیست؛ نفس انسان یعنی کمالات نفسانی او. در واقع انسان نفس، بدن و روحی دارد و هنر اسلامی نمي‌تواند از نیازهای نفسانی و رودخانه او چشم‌پوشی کند، شاید بتوان گفت که معماری مدرن پاسخگوی کمالات نفسانی و روحانی انسان که از آن به فضائل تعبیر مي‌شود نیست و معماری سنتی به همان اندازه انسان را در آن بعد کمالات نفسانی و نیازهای روحانی در نظر مي‌گیرد.

اگر هنر اسلامی است، چرا اینقدر تنوع وجود دارد به عبارت دیگر برخی از کارشناسان این مساله را مطرح می كنند كه چرا هنر اسلامی در ایران با هنر اسلامی در مصر یا هنر اسلامی در مراکش فرق دارد و با این روند مي‌خواهند بگویند که این هنر ایرانی است؟

جهان ما جهان تنوع است، عالم ما عالم کثرت است. اصولا خود عالم اقتضای کثرت، تعدد و تنوع دارد. طبق اصل ظهور درست است که خداوند احد واحد است، ولی در مظهر اسمای حسنا در این عالم ظاهر شده است و ظهور اقتضای کثرت دارد، بدون کثرت امکان ظهور وجود ندارد در عین اینکه در این عالم شما وحدت را در همه جا مي‌بینید. عالمی که به چشم مي‌بینیم فقط یک عالم است و شگفتی در اینجاست که عالمی که با چشم مي‌بینیم یک عالم است و عوالمی هست که با چشم دیده نمي‌شود و وقتی از این عالم و از این دنیا رفتیم این عوالم دیگر ظاهر مي‌شود حتی این عالمی که ما با چشم مي‌بینیم با تمام اجزای آن اتم‌ها، مولکول‌ها، ستارگان، کهکشان‌ها، خورشید، و ... یک وحدت چشمگیری را نشان مي‌دهد، این عالم با کثرت نامتناهی اجزای آن وحدتی را نشان مي‌دهد که با یک نظم خیره‌کننده کار مي‌کند. از نظر بزرگان و گذشتگان ما این وحدت عرضی عالم که ممکن است روزی از بین برود، دلیلی بر وحدت ذاتی حق است. هر وحدت عرضی و هر چیزی که در این عالم وجود دارد مادامی که وجود دارد و از میان نرفته است وحدت دارد. عالم بیان وحدت در کثرت است، خود عالم وحدتی است، اما کثرت دارد. بنابراین هر چیزی که در این عالم وجود دارد اقتضای تکثر و تعدد دارد و هنر هم از این امر مستثنی نیست و مطابق اصل ظهور هر معنایی که در جایی ظاهر مي‌شود تابع مظهر است. معنا همان معناست، اما ظاهر احکام محل ظهور را قبول مي‌کند.

مبادی وحیانی که گفته شد در همه معماري‌ها وجود دارد هیچ کدام از مبادی تخلف نمي‌کنند اما ظهور این مبادی جاویدان تابع شرایط زمانی و مکانی است همه معماري‌های اصیل اسلامی همین گونه هستند مثلا مساجد قیروان مراکش، ابن طولون قاهره، مسجد امام اصفهان، مسجد جامع شیخ لطف‌الله، مسجد سمرقند و ... همه در حفظ مبادی که بنده به آن اشاره کردم پاي‌بند اند، اما شرایط زمانی، مکانی و جغرافیایی فرق مي‌کند. به هر جهت انسان دارای دو بعد است انسان علاوه بر اینکه یک بعد ازلی و ابدی دارد، بعد خاکی هم دارد از گل سرشته شده است و تابع شرایط زمانی و مکانی است؛ شرایطی که در شمال آفریقا حاکم است همانی نیست که در سمرقند وجود داشته است. بنابراین هنر و معماری تابع مقتضیات زمان و مکان هم هست و به همین خاطر تنوع و تکثر دارد. این تنوع هم ناشی از کمال است و هرگز نشانه نقص نیست یعنی در واقع همان اصول و مبادی جاویدان به شکل‌های گوناگونی که مطابق با مقتضیات گوناگون زمانی، مکانی و فرهنگی است بیان مي‌شود.

همان طور که شما فرمودید اکنون هنرمند مدرن از حکمت جدایی پیدا کرده و این مهم‌ترین آسیب به معماری مدرن است، این آسیب چگونه قابل رفع است؟

اکنون من مي‌توانم چیزی را از کتابی رونویس کنم این کار خیلی آسان است و اصلا مي‌توانم کتاب‌هایی را هم تدریس کنم. اما کار بسیار بسیار دشوار این است که امری را شهود کنیم. حتی تدریس ممکن است تصوری باشد و تصوری در ذهن من ایجاد کند اما هنرمند باید یک مطلب را شهود کند و آن را به چشم قلب ببیند یعنی مقام تصور برای این کار کافی نیست. هنرمند اسلامی باید صاحب فهم عمیق و دقیق و کشف و ذوق عمیق باشد که آنرا ببیند و معانی را مشاهده کند. بنابراین از این امر مي‌توان به الهام تعبیر کرد چون الهام شهودی است، نه تصوری. هنرمند باید شهود کند و آن شهود الهی خود را که منبعث از وحی است و از آن به حکمت تعبیر مي‌کنیم در اثر هنری خود منعکس کند که این کار فوق‌العاده دشواری است که نیاز به تمرین زیادی دارد؛ اولا ذوق مي‌خواهد ذوق به معنای عرفانی و حکمی کلمه نه به معنای حسی کلمه که امروزه به کار مي‌رود، شهود، شهود الهی و الهام است. بنابراین این امر فقط و فقط با مطالعه انجام شدنی نیست. هنرمندان برای کسب این معرفت فقط به دنبال مطالعه کتاب نرفتند و دوره این چنینی را نگذراندند اما با تعلیم و تربیت استادان و راهنمایان و مربیان و با نوعی شهود اینها را کسب کردند و سنت الهی به آنها اجازه چنین کاری را داده است و این امر بی شک با یک نوع تربیت عالی نفس همراه بوده است که به مدد آن توانسته‌اند به آن مرتبه معرفت و معرفت شهودی برسند.

قوه خیال سهم انکارناپذیری در بیان هنری داده، تزکیه خیال و پیراستن آن از شیطان وهم و هوای نفس هم جزئی از برنامه تربیتی هنرمند سنتی به شمار مي‌رفته است. قوه خیال او چنین تمرین و ممارستی را دارد که آن معانی عالی الهی را به شکل صور خیالی ترسیم کند تا بتوانند در قالب ماده خارجی امکان تبلور و تحقق داشته باشند. برای انجام این امر اولا باید معانی صورت خیالی پیدا کند و در خیال او آن معانی تجسم و تمثل یابند و بعد صورت خارجی مادی پیدا کنند و ماده باید دوباره از این طرف یک نوع تلطیف و تصعید و روحانی شود تا برای بیان آن معانی قابلیت پیدا کند. هم باید از این طرف جسم و ماده تلطیف شود و هم از آن طرف باید معانی روحانی الهی به مرتبه خیال تنزل یابند و واقعا قالب مادی بگیرند و در این صورت این امکان هست که در عالم واقع این آثار هنری به وجود بیاید.

ماهنامه اطلاعات حکمت و معرفت - دی ماه 1390
بررسی و نوشته: سید حسین امامی
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

موضوعات مرتبط : معماری و فلسفه    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید